जळकमळा सोडुनि जा बाळा

गुजरातमधील संतकवी प.पू. नरसी मेहता आपल्या परिचयाचे आहेत ते त्यांच्या 'वैष्णव जन तो तेणे कहिये' या भजनामुळे. पण नरसी मेहतांनी इतर लेखनही केले आहे. त्यांमध्ये एक आहे कालिया मर्दनावर लिहिलेले पद. पद अतिशय सोप्या भाषेत असून त्यात सहज पदलालित्य आहे. 

गुजराती समाजात हे पद फार लोकप्रिय असून ते प्रभातीया म्हणजे भूपाळी प्रकारात मोडते. श्रीकृष्णजन्माटष्मी वगैरे धार्मिक कार्यक्रमात हे भजन म्हणून गाइले जाते. गुजराती साहित्याची जाण असणारे माझे व्याही श्री. देवेंद्र पाटील यांनी मला या पदाचा परिचय करून दिला व अर्थाविषयी बहुमोल मार्गदर्शन केले. त्यांचा मी अतिशय आभारी आहे.

या रसाळ पदाचे मी  येथे मराठीत रूपांतर (अर्थ न बदलता व शक्यतो शब्दसाधर्म्य राखून)  केले आहे.

पदामधील प्रसंग असा आहे. कालिया मर्दनाचा निश्चय करून श्रीकृष्ण यमुनेच्या डोहात उतरला आहे. कालियाची नागपत्नी श्रीकृष्णाला पाहते  आणि   दोघांमध्ये  संवाद  सुरू होतो:-   

नागपत्नी:

जळकमळा सोडुनि जा बाळा

स्वामी माझे उठतिल आता

माथी माझ्या  बालकहत्या

येइल  त्यांनी तुला मारता || १ || जळकमळा ||

मार्ग विसरला कसा बालका

वैऱ्याने  का भ्रमविले तुला

समीप आला काळ  का तुझा

कशास येथे तू पोहचला ? || २ || जळकमळा ||

श्रीकृष्ण :

मार्ग विसरलो न  मी नागिणी

वैऱ्याने मज नसे भ्रमविले

मथुरेमध्ये द्यूत खेळता

शिर नागाचे मी गमाविले || ३ || जळकमळा ||

नागपत्नी:

रंग साजिरा रूप गोजिरे

दिससी कोमल  आणि कोवळा

किती अपत्ये  तव मातेला

असशील त्यांत तूच निराळा || ४ || जळकमळा ||

श्रीकृष्ण:

मम मातेला दोन अपत्ये

मी अति अवखळ  त्यांत धाकला

म्हणतात  मला कृष्णकन्हैया

बोलाव शीघ्र तू नागाला || ५ || जळकमळा ||

नागपत्नी:

सव्वा लाखाचा मम हार

आणि  साखळी गळ्यामधील

मम स्वामीला कळू न देता

दोन्हीही मी देते तुजला || ६ || जळकमळा ||

श्रीकृष्ण:

हार घेउनी करू काय मी

साखळी न मज पाडी मोहात

काम कसे करु मी चोराचे?

सांग नागिणी तुझ्या घरात || ७ || जळकमळ ||

पाय दाबुनी मिशी हलवुनी

नागीण जागवी नागाला,

'बलवान अहो, उठा पहा ना

दारी कोणी बालक आला' || ८ || जळकमळा ||

दोघे बलिष्ठ  भिडता झाला

कृष्णाकडून नाग पराजित

सहस्र फणांनी आणि फुणफुणे

मेघ गर्जतो जसा नभात  || ९ || जळकमळा ||

शोक नागिणी तेव्हा करिती,

'नागपतिस अमुच्या छळतील

मथुरा नगरीला नेऊनी

धडावेगळे शिर करतील' || १० || जळकमळा ||

कर जोडुनि कृष्णास  विनवती,

'सोडा अमुच्या प्रिय नाथाला

अपराध खरा आम्ही केला

ओळखिले नच भगवंताला ' || ११ || जळकमळ ||

थाळी भरुनी मोती त्यांनी

अर्पण करुनी मग कृष्णाला

नरसीच्या स्वामीपासूनी 

सोडविले निज नागपतीला || १२ || जळकमळ ||

रसग्रहण:

आपल्याला भागवतपुराणातील माहीत असलेले कालियामर्दन म्हणजे श्रीकृष्णाच्या पराक्रमाची कथा आहे. कालियाने यमुना नदीमध्ये उडवलेला हाहा:कार ही कथेची सुरुवात आहे. कालियाला  चढलेला आपल्या सामर्थ्याचा गर्व आणि श्रीकृष्णाने तितक्याच ताकदीने कालियाला दिलेली झुंज हा कथेचा मुख्य विषय आहे. बालपणीच श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी ईश्वरी अवताराचे सामर्थ्य होते आणि ते  न जाणणाऱ्यांचे गर्वहरण कसे झाले  ते आपल्याला या कथेतून कळते.    

नरसी मेहतांनी मात्र त्यांच्या पदामध्ये  हा विषय वेगळ्या पद्धतीने कथन केला आहे. 

श्रीकृष्णाला यमुनेत येताना कालियानागाची पत्नी पाहते. श्रीकृष्णासारखे सुकुमार बालक तेथे आलेले पाहून तिचा वात्सल्यभाव जागृत होतो. श्रीकृष्णाची ती प्रेमाने चौकशी करते की तू रस्ता चुकला आहेस की तुला वैऱ्याने फसविले आहे. ती श्रीकृष्णाला विचारते की तुझ्या आईला अपत्ये किती आहेत, तू त्यातील निश्चित वेगळा असशील. अशा प्रकारे, तुला काही इजा झाली तर तुझ्या आईला दु:ख होईल हे ती कृष्णाच्या निदर्शनास आणून देते.

कालियासारख्या नागासमोर श्रीकृष्णाचा टिकाव लागणार नाही याची तिला काळजी वाटते.  श्रीकृष्णाने तेथून जावे म्हणून ती आपल्याकडील  सव्वा लाखाचा हार  आणि गळ्यातील  साखळी   श्रीकृष्णाला देऊ करते,  तेही पतीच्या नकळत. यांमध्ये निरागसता आहे, पतीच्या सामर्थ्याचा गर्व नाही.

तिच्या निरागसतेची श्रीकृष्णाला सुद्धा मौज वाटते आणि तो तिला गमतीचे उत्तर देतो की मी मथुरानगरीत  द्यूतामध्ये  नागाचे शिर गमावले आहे आणि ते नेण्यासाठी मी आलो आहे.  हेसुद्धा त्या भोळ्या नागपत्नीला खरे वाटते. कृष्ण हार आणि साखळी घेण्यास नकार देतो आणि कालियानागाला जागे करण्यास सांगतो.

नागपत्नीने  कालियाला उठवण्याच्या प्रसंगाचे  वर्णन सुद्धा गमतीशीर आहे. नागपत्नी पाय दाबून आणि मिशी पिळून कालिया नागाला उठविते.

कालियानागाने सहस्र फणांनी केलेल्या फूत्काराला नरसी मेहता  आकाशातील गजांच्या, म्हणजे मेघांच्या गर्जनेची, म्हणजे गडगडाटाची उपमा देतात. श्रीकृष्ण-कालियाच्या लढतीचे आणि श्रीकृष्णाने कालियावर मात कशी केली त्याचे नरसी मेहता वर्णन करीत नाहीत. कारण तो पदाचा विषय नाही.

कालियाचा पराभव झाल्यानंतर नागपत्नींना काळजी वाटू लागते की आता कालियानागाला मथुरेला नेऊन त्याचा छळ करतील आणि त्याचे शिर कापतील. नाग पाण्यात राहतात. त्यांना सहज उपलब्ध असणारी आणि मानवाला पसंत असणारी मौल्यवान गोष्ट म्हणजे मोती. त्यामुळे मोती दिल्यास श्रीकृष्ण आपल्या पतीला सोडेल, असा विचार करून त्या श्रीकृष्णाला थाळीभर मोती अर्पण करतात आणि कालियानागाची सुटका करतात. श्रीकृष्णाला वास्तविक मोत्यांची गरज नसते. 

पदाच्या शेवटी आपले नाव टाकतणे ही पूर्वीची पद्धत होती. त्याप्रमाणे नरसी मेहता आपले नाव टाकतात आणि श्रीकृष्ण त्यांचे नाथ असल्याचा नम्र उल्लेख करतात.

नागपत्नीचा श्रीकृष्णाबद्दल निरागस भाव तिला श्रीकृष्णाचे भगवत्स्वरूप समजणे हा या पदाचा मुख्य विषय आहे. नागपत्नी आपल्या पतीचा सुरुवातीला स्वामी म्हणून उल्लेख करते आणि शेवटी श्रीकृष्णाला स्वामी म्हणून संबोधते. कालिया आपला लौकिक दृष्ट्या स्वामी असला तरी श्रीकृष्ण चराचराचे स्वामी असल्याची तिला जाणीव होते. 

नरसी मेहता यांचा अल्प परिचय:

नरसी मेहता हे गुजराती भाषेचे  आद्य भक्तिकवी मानले जातात. त्यांच्याविषयी ऐतिहासिक माहिती कमी आहे. त्यामुळे त्यांचे चरित्र मुख्यत्वे लोककथा आणि भक्तिपर ग्रंथांच्या आधारे सांगितले जाते.

नरसी मेहतांचा  जन्म इ.स.१४१४ च्या सुमारास तळाजा, सौराष्ट्र, गुजरात येथे झाला. त्यांच्या लहानपणी त्यांच्या आईवडिलांचे निधन झाले. त्यामुळे     त्यांचे लहानपण अतिशय कष्टात गेले. लहानपणी ते  बुद्धिमान किंवा हुशार नव्हते परंतु  मंद बुद्धीचे आणि खोडकर होते. त्यांच्या भावजयीकडून त्यांना चांगली वागणूक नव्हती. त्यामुळे ते कंटाळून आपल्या आजोळी जाण्यास निघाले. तेथे जाऊन त्यांनी गोपनाथाची (गोपाळकृष्णाची) निष्ठेने उपासना केली. त्यामुळे गोपनाथाने त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन त्यांना रासलीलेचे दर्शन घडविले. तेव्हापासून नरसी मेहतांचे  जीवन पालटून गेले. ते श्रीकृष्णाचे भजन कीर्तन करू लागले.

श्रीकृष्णाचे दर्शन झाल्यानंतर ते जुनागढमधील आपल्या मूळ गावी परत गेले. नरसी मेहतांच्या भावाने त्यांचे मन संसारात रमावे म्हणून खूप प्रयत्न केले. त्यांचे लग्नही लावून दिले. पण नरसी मेहतांनी आपले जीवन श्रीकृष्ण-भक्तीलाच वाहून घेतले होते. भक्तिपर ग्रंथांनुसार अडीअडचणीच्या वेळी श्रीकृष्णाने त्यांना मदत केली होती.

नरसी मेहतांनी विपुल साहित्य लिहिले. त्यामध्ये सुदामा चरित्र, शामळदासाचा विवाह, गोपीविरह, राससहस्रपदी, तत्त्वचिंतन, बाळलीला यांचा समावेश आहे. त्यांनी बरीच पदे आणि प्रभातीया (भूपाळ्या) सुद्धा लिहिल्या. नरसी मेहतांचे साहित्य गुजराती भाषेचा अनमोल ठेवा आहे. त्यांचे 'वैष्णव जन तो तेणे कहिये' हे पद  गांधीजींचे आवडते पद होते आणि गांधीजींच्या आश्रमात ते गाइले जात असे.

खऱ्या वैष्णवाने जात पात मानू नये या मताचा प्रसार त्यांनी केला. ते स्वतः दलित वस्त्यांमध्ये जाऊन भजन-कीर्तन करीत. 

अठराव्या शतकातील मराठी भाषेतील कवी महिपती यांनीही त्यांच्या 'भक्तविजय' आणि 'भक्तलीलामृत' या ग्रंथांमध्ये नरसी मेहतांविषयी कथा दिल्या आहेत.

नरसी मेहता इ.स. १४८१ मध्ये  वैकुंठवासी झाले.

मूळ  गुजराती प्रभातीया:

'જળકમળ છાંડી જાને બાળા,

સ્વામી અમારો જાગશે

જાગશે તને મારશે મને

બાળ હત્યા લાગશે … જળકમળ || ૧ ||

કહે રે બાળક તું મારગ ભૂલ્યો,

કે તારા વેરીએ વળાવીયો

નિશ્ચલ તારો કાળ ખૂટ્યો,

અહીંયા તે શીદ આવીઓ … જળકમળ || ૨ ||

નથી નાગણ હું મારગ ભૂલ્યો,

નથી મારા વેરીએ વળાવીયો,

મથુરા નગરીમાં જુગટુ રમતાં

નાગનું શીશ હું હારીઓ … જળકમળ || ૩ ||

રંગે રૂડો રૂપે પુરો

દિસંત કોડિલો કોડામણો,

તારી માતાએ કેટલા જનમ્યાં

તેમાં તું અળખામણો … જળકમળ || ૪ ||

મારી માતાએ બે જનમ્યાં

તેમાં હું નટવર નાનડો

જગાડ તારા નાગને

મારું નામ કૃષ્ણ કાનુડો … જળકમળ || ૫ ||

લાખ સવાનો મારો હાર આપું,

આપું હું તુજને દોરીયો,

એટલું મારા નાગથી છાનું

આપું તુજને ચોરીઓ … જળકમળ || ૬ ||

શું કરું નાગણ હાર તારો,

શું કરું તારો દોરીયો,

શાને કાજે નાગણ તારે

કરવી ઘરમાં ચોરીઓ …જળકમળ || ૭ ||

ચરણ ચાંપી મૂછ મરડી,

નાગણે નાગ જગાડિયો,

ઉઠોને બળવંત કોઇ,

બારણે બાળક આવીયો … જળકમળ || ૮ ||

બેઉ બળિયા બાથે વળગ્યાં,

કૃષ્ણે કાળીનાગ નાથિયો,

સહસ્ત્ર ફેણ ફુંફવે,

જેમ ગગન ગાજે હાથિયો … જળકમળ || ૯ ||

 નાગણ સૌ વિલાપ કરે જે,

નાગને બહુ દુ:ખ આપશે

મથુરા નગરીમાં લઇ જશે,

પછી નાગનું શીશ કાપશે … જળકમળ || ૧૦ ||

બેઉ કર જોડી વિનવે સ્વામી !

મુકો અમારા કંથને,

અમે અપરાધી કાંઇ ન સમજ્યાં,

ન ઓળખ્યાં ભગવંતને … જળકમળ || ૧૧ ||

થાળ ભરીને નાગણે સર્વે,

મોતીડે કૃષ્ણ વધાવિયો,

નરસૈંયાના નાથ પાસેથી,

નાગણે નાગ છોડાવીયો … જળકમળ || ૧૨ ||

पदाचा अर्थ:

नागपत्नी:

१. बाळा, हे जळकमळ (=यमुनेचे जळ हेच कमळ, अशी कल्पना) सोडून जा रे. आमचे स्वामी जागे होतील. जागे होतील आणि तुला मारतील. त्यामुळे बालहत्या माझ्यावर येईल (= मला बालहत्येचे पातक लागेल).

२. सांग रे बाळा, तू रस्ता विसरलास का? की तुझ्या वैऱ्याने तुला वळविले ?(=फसवून येथे आणले?) निश्चित तुझा काळ जवळ आला आहे. तू कशासाठी येथे आला आहेस?

श्रीकृष्ण:

३. हे नागिणी, न मी रस्ता चुकलो, न वैऱ्याने मला वळविले? मथुरा नगरीत जुगार खेळताना मी नागाचे शिर हारलो.

नागपत्नी:

४. तू रुबाबदार , रूपाने सुंदर, कोवळा आणि लडिवाळ  दिसतोस. तुझ्या आईला किती अपत्ये आहेत? तू त्यांच्यातील वेगळा असावास.

श्रीकृष्ण:

५.  माझ्या आईला दोन अपत्ये आहेत. त्यांमधील मी  अवखळ असा धाकटा आहे. माझं नाव कृष्णकन्हैया आहे. आता तुझ्या नागपतीला जागा कर.

नागपत्नी:

६. माझा सव्वा लाख (रुपये) किंमतीचा हार  आणि माझी  साखळी  मी तुला देते. माझ्या नागपतीपासून हे लपवून ठेवले आहेत. ते मी तुला त्याच्या नकळत देते.

(गुजरातमध्ये हार आणि साखळी एकत्र देण्याची पद्धत आहे, असे मला श्री. देवेंद्र यांनी सांगितले)

श्रीकृष्ण:

७. हे नागिणी, तुझ्या हाराचे मी काय करू? तुझी साखळी माझ्या काय कामाची? तुझ्या घरी मी कशासाठी चोरी करावी?

८.  (तेव्हा) पाय दाबून आणि मिशी ओढून नागिणीने नागाला जागे केले (आणि म्हणाली), ' उठा ना, दाराशी कोणी बलशाली बालक आला आहे.'

 ९.दोघे बलवान परस्परांना भिडले. पण कृष्णाने कालियानागाला चीत केले.  (तेव्हा) हजारो फणांनी तो नाग फुत्कार काढू लागला, जणू आकाशात गरजणारा  करणारा हत्ती (= म्हणजे मेघ).

१०. सर्व नागिणी विलाप करू लागल्या की

“नागाला  आता फार दुःख देतील.त्याला मथुरा नगरीत घेऊन जातील आणि मग त्याचे शिर छाटतील !”

११. दोन्ही हात जोडून त्या (कृष्णाला) विनवू लागल्या, “ हे स्वामी, आमच्या कंठाला (नागपतीला) सोडा. आम्ही अपराधी आहोत, कारण आम्ही काहीच समजलो नाही. भगवंताला (आम्ही) ओळखलेच नाही.”

१२. सर्व नागिणींनी मग कृष्णाला थाळी भरून मोती कृष्णाला अर्पण केले आणि नागिणींनी नरसीच्या नाथापासून आपल्या नागपतीला सोडविले.

शब्दार्थ:

२. શીદ= શા માટે कशासाठी (जुने गुजराती)

३. જુગટુ=जुगार

४. રૂડો (रूडो) – देखणा, रुबाबदार, तेजस्वी, मनमोहक

કોડીલો (कोडीलो) – कोवळा, लाडका, गोड निरागस

કોડામણો (कोडामणो) – लाडका, लाडाने वाढवलेला, जपलेला, प्रेमळ

અળખામણો (अळखामणो) – विलक्षण, वेगळाच, ओळखू न येण्याइतका अद्वितीय, निराळा

५. નટવર = नटांचा वर/श्रेष्ठ; येथे अर्थ — लीलामय, नृत्यकुशल (कृष्ण)

નાનડો = लहानसा, बाळरूपातील

કાનુડો = कान्हा/कान्हुडो (श्रीकृष्णाचे लाडके नाव)

६. લાખ સવાનો હાર → लाख मोलाचा हार (अत्यंत मौल्यवान दागिना)

દોરીયો → साखळी

નાગથી છાનું → नागापासून लपवलेले (कालियानागाच्या संदर्भात)

ચોરીઓ → चोरून देईन / गुपचूप अर्पण करीन

८. ચરણ ચાંપી → पायाने दाबून (हलवून)

મૂછ મરડી → मिशा पिळून (जागे करण्यासाठी जोरात हलवून)

નાગણે → नागिणीने

નાગ જગાડિયો → नागाला जागवले

બારણે → दाराशी

બાળક આવીયો → एक बालक आले आहे

९. બેઉ બળિયા → दोघेही बलवान (कृष्ण आणि काळियानाग)

બાથે વળગ્યાં → एकमेकांना भिडले / झुंजले

નાથિયો → जिंकले, वश केले, पराभूत केले

સહસ્ત્ર ફેણ → हजार फणे (नागाचे अनेक फण्यांचे रूप)

ફુંફવે → फुत्कार काढणे

હાથિયો → हत्ती

ગગન ગાજે → आकाश दणाणून टाकेल अशी गर्जना

१०. નાગણ સૌ → सर्व नागिणी

વિલાપ કરે → रडू लागल्या / शोक करू लागल्या

બહુ દુઃખ આપશે → फार त्रास देतील

મથુરા નગરીમાં લઇ જશે → मथुरा नगरीत घेऊन जातील

શીશ કાપશે → शिर छाटतील

११. બેઉ કર જોડી → दोन्ही हात जोडून

વિનવે સ્વામી → “स्वामी” म्हणून विनवू लागल्या

મુકો અમારા કંથને → आमच्या कंठाला/नागपतीला सोडा

કંથ = कंठ; येथे नागाचा फणा/गळा अभिप्रेत

અમે અપરાધી → आम्ही अपराधी आहोत

ન ઓળખ્યાં ભગવંતને → भगवंताला ओळखले नाही

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

स्मृती, ज्ञान आणि अपोहन

गेल्या आठवड्यात एका नातेवाईकांच्या घरी शोकसभेला जायचा प्रसंग आला. या वेळी श्रीमद्भगवद्गीतेचा पंधरावा अध्याय पाठासाठी ठेवला होता. अध्याय वाचताना माझं लक्ष एका श्लोकाकडे वेधलं गेलं.

तो श्लोक १५ असा आहे:

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो 

मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । 

वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो 

वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्‌ ॥ अ.‌१५-श्लो.१५ ॥ 

या श्लोकातील 'अपोहन' शब्दाचा अर्थ काय असावा? मी आज चाळीस वर्षांपासून अधिक काळ भगवद्गीता वाचतो आहे. पंधरावा अध्याय माझा पाठ असल्याने मी तो नियमित म्हणतो. तरी या शब्दाकडे माझं लक्ष गेलं नव्हतं. 

मी प्रथम ज्ञानेश्वरीकडे वळलो. पण त्यातही काही अर्थ आढळला नाही. मी श्रील प्रभुपादांची 'भगवद्गीता-जशी आहे तशी' मध्ये पाहिलं. त्यात 'विस्मृती' असा अर्थ दिलेला आहे.

अपोहन शब्दाचा अर्थ आपटे यांच्या संस्कृत -इंग्रजी शब्दकोषात असा दिला आहे:

अपोहनम् apohanam (p. 159)अपोहनम् apohanam 1 Removal &c. = अपाह above. -2 Reasoning faculty; मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च Bg.15.15 (Mr Telang translates अ˚ by removal; Lok. Tilak translates as नाश.) ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत्स्मृतिरपोहनम् Bhāg.11.13.6.

मग मी शब्दाच्या पृथक्करणाकडे वळलो. अपोहन शब्द असा बनला आहे:

अप+ उह्

अप हा उपसर्ग दूर, विरुद्ध अशा अर्थाने वापरला जातो

उह् धातूचा अर्थ विचार करणे, अनुमान काढणे

स्मृती:

प्रथम मला वाटले की स्मृती हा शब्द श्रुति-स्मृति मधील स्मृतिपैकी आहे का ते पहावे. परंतु तसा संदर्भ दिसत नाही. श्लोकात म्हटले आहे की 'हृदि संनिविष्ट:' म्हणजे येथील स्मृति म्हणजे 'आठवण' असाच अर्थ आहे.

आता या अर्थाने पाहिले तर स्मृती म्हणजे आपल्या ज्ञानेंद्रियांनी जे ग्रहण केले आहे, त्याचे मेंदूमध्ये झालेले रेकॉर्डिंग किंवा कॉंप्युटरच्या भाषेत  मेंदूमधील डिस्कवर कॉपी झालेल्या फाइल्स.

ज्ञान:

सर्व स्मृती म्हणजे ज्ञान नाही. या फाइल्सचे एका विशिष्ट निकषावर आपण वर्गीकरण केले की आपल्याला काही निष्कर्ष काढता येतो. हा निष्कर्ष हे ज्ञान.

अपोहन:

एखाद्या गोष्टीचे ज्ञान होणे म्हणजे corresponding अज्ञान दूर होणे. हे अज्ञान दूर होणे म्हणजे अपोहन. किंबहुना हे अज्ञान दूर झाल्याशिवाय खरे ज्ञान झाले असे म्हणता येत नाही. 

अपोहन या शब्दाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे हा शब्द संपूर्ण भगवद्गीतेमध्ये एकदाच याच ठिकाणी आला आहे.

साप आणि दोरीचे उदाहरण:

आपल्या आध्यात्मिक ग्रंथांमध्ये साप आणि दोरीचे उदाहरण खूप ठिकाणी आढळते. हे उदाहरण असे आहे. 

दुरून पाहिले असता दोरी सापासारखी दिसते. परंतु जवळ जाऊन पाहिले असता ती दोरी आहे हे कळते. या उदाहरणात-

ज्ञान: दोरी आहे हे कळणे

अपोहन: साप आहे हे अज्ञान दूर होणे

म्हणजे जे 'आहे' ते कळणे हे 'ज्ञान' जे 'नाही' ते कळणे ते 'अपोहन.' अपोहनास 'अविद्यानिरसन' असेही म्हणतात.

अपोहन ही दुसरी बाजू:

Statistics मधील Theory of Probability समजून घेताना mutually exclusive ही संकल्पना आधी समजून घ्यावी लागते. उदाहरणार्थ तुम्ही एखादे नाणे हवेत फेकले तर छापा येईल किंवा काटा येईल. छापा आणि काटा दोन्ही येणार नाही किंवा दोन्हीपैकी काहीच येणार नाही, असे होणार नाही. म्हणजे छापा आणि काटा येणे या mutually exclusive events झाल्या. एक event घडली तर दुसरी घडू शकत नाही. म्हणजे येथे नाणे खाली पडल्यावर छापा आहे हे कळणे हे ज्ञान आणि तो काटा नाही हे कळणे हे अपोहन.  Mutually exclusive events असल्या की अपोहन सोपे होते. पण म्हणून त्यासाठी mutually exclusive events असल्या पाहिजेत असे नाही.

Probability theory प्रमाणे:

ज्ञान: शक्यतांचे संकुचन

अपोहन: बाद झालेल्या शक्यता.

नाण्याऐवजी फासा टाकला आणि एक आला तर दोन, तीन, चार, पाच, सहा या शक्यता बाद झाल्या. परंतु अध्यात्माप्रमाणे अंतिम ज्ञान म्हणजे शक्यता नाही तर ते परमसत्य आहे.

उपनिषदे आणि ‘अपोहन’:

उपनिषदांत अपोहन या शब्दाचा प्रत्यक्ष वापर नाही. पण यामागील संकल्पना आहे.

‘अपोहन’ (अविद्यानिरसन) ही कल्पना पुढील विधानांत दिसते:

🔹  बृहदारण्यक उपनिषद   (२.३.६)

“नेति नेति”

(नकारात्मक अपवादातून सत्यप्राप्ती)

🔹  मुंडकोपनिषद  (२.२.८)

“भिद्यते हृदयग्रन्थिः…”

(अविद्येचे निरसन)

अद्वैत तत्वज्ञानातील अपोहन:

आपण स्वतःला केवळ शरीर समजतो — ही चूक आहे.

आत्मज्ञान झाले की ही चुकीची ओळख नाहीशी होते.

ही अविद्येची निवृत्ती म्हणजेच अपोहन.

म्हणजे अपोहन हा फक्त नकार नाही;

तो चुकीच्या समजुतीचे निरसन आहे.

बौद्ध तर्कशास्त्रातील अपोहवाद:

बौद्ध तर्कशास्रातही अपोह ही कल्पना आहे, पण ती भगवद्गीतेतील अपोहनापेक्षा वेगळी आहे.

“अपोह” सर्वाधिक तांत्रिक रूपाने बौद्ध प्रमाणशास्त्रात आढळतो—विशेषतः

 दिग्नाग आणि धर्मकीर्ती यांनी अपोह संकल्पनांचा वापर केला आहे.  अपोहवादानुसार शब्दाचा अर्थ सकारात्मक सार्वत्रिकतेने (universal) ठरत नाही. तो “इतर सर्वांचा अपोह” करून ठरतो.

उदा. “गाय” म्हणजे “अगायांचा अपोह” (non-cow चा निरास).

इथे “अपोह” ही भाषार्थनिर्णयाची केंद्रस्थानी संकल्पना आहे.

गणितातील Set theory प्रमाणे हे तत्त्व खालीलप्रमाणे मांडता येईल:

A = Universe − NonA

A=गायी

Non-A=अगायी

Universe=गायी+अगायी

१५ व्या श्लोकाचा अर्थ:

आता माझ्या दृष्टीने १५ व्या श्लोकातील या ओळीचा अर्थ असा असावा:

"आणि सर्वांच्या हृदयात माझा निवास आहे. माझ्यापासून स्मृती, ज्ञान आणि अपोहन (उद्भवतात)"

'अपोहन' संज्ञेचा  उलगडा:

शोकसभेला जाण्यापूर्वी आमची चर्चा चालू होती की भगवद्गीतेतील कुठला अध्याय असेल? आमचा तर्क होता की भगवद्गीतेचा आठवा अध्याय (अक्षरब्रह्मयोग) असेल. कारण निर्वाणकाळानंतर मिळणारी गती वगैरेविषयी चर्चा या अध्यायात आहे. पण माझे व्याही श्री. देवेंद्र पाटील यांनी भगवद्गीतेचा पंधरावा अध्याय पाठासाठी ठेवला आणि चाळीस वर्षे न जाणवलेल्या संज्ञेचे काही अज्ञात पैलू समजले. 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

चिअंग राय – सोनेरी त्रिकोणाचा प्रदेश

१२. चिअंग राय – सोनेरी त्रिकोणाचा प्रदेश

चिअंग राय हा थायलंडच्या उत्तर सीमेवरील प्रांत असून चिअंग मायप्रमाणेच याच्याही राजधानीचे नाव चिअंग राय आहे. या प्रांताच्या उत्तर दिशेस मीकाँग आणि रुआक या दोन नद्या एकमेकांस ज्या ठिकाणी मिळतात, तेथे त्रिकोणाकृती प्रदेश तयार झाला आहे. हाच प्रदेश गोल्डन ट्रँगल किंवा सोनेरी त्रिकोण म्हणून प्रसिद्ध आहे. कारण याच्या एका बाजूस थायलंड, दुस-या बाजूस म्यानमार तर तिस-या बाजूस लाओस हे देश येतात. त्यामुळे एकाच ठिकाणी उभे राहून तीन देशांच्या सीमा पाहण्याचा अद्भुत अनुभव घेता येतो.  तुलनेने चिअंग राय लहान गाव असले तरी थाई किंवा पाश्चिमात्य पर्यटकांमध्ये आश्चर्यकारक रीत्या लोकप्रिय आहे. याचे एक कारण म्हणजे थायलंडसारख्या विषुववृत्तीय उष्ण देशामध्ये अनुभवण्यास मिळणारा उत्तर थायलंडच्या पर्वतीय प्रदेशातील आल्हादक हिवाळा. दुसरे कारण म्हणजे येथील निवांत वातावरणात गडबडीच्या जीवनापासून मिळणारा विरंगुळा.

चिअंग राय शहर लहान असले तरी शहराबाहेर विस्तीर्ण निसर्गरम्य प्रदेश आहेत. निसर्गरम्य प्रदेशाशिवाय या प्रांतामध्ये पाहण्यासारख्या आणि करण्यासारख्या बऱ्याच गोष्टी आहेत. फुकेत, पटाया आणि चिअंग माय एवढे चिअंग राय प्रसिद्ध नाही. प्रथम येणाऱ्या पर्यटकांस हे छोटे शहर पाहून असे वाटते की येथे काय पाहणार? पर्यटकांची पसंती असलेल्या थायलंडमधील इतर स्थळांएवढे रोमांच तुम्हाला चिअंग रायमध्ये अनुभवण्यास मिळणार नाही. परंतु चिअंग रायच्या निसर्गसौंदर्याचा आणि संस्कृतीचा वेगळेपणा तुम्हाला भावला की तुमची पावले चिअंग रायकडे पुन्हा वळतील.     

१. परिचय

चिअंग राय प्रांताचा नकाशा:

चिअंग राय प्रांत: चिअंग  राय हा थायलंडच्या उत्तर सीमेवरील प्रांत आहे. याच्या पूर्व दिशेस म्यानमार तर पश्चिम सीमेस लागून लाओस हे देश आहेत. याच्या पश्चिम दिशेस चिअंग माय, दक्षिणेस फयाव आणि नैऋत्य दिशेस लंपांग हे प्रांत येतात. चिअंग रायचे क्षेत्रफळ ११,६७८ चौकिमी असून त्यामध्ये एकूण अठरा जिल्हे आहेत.   

चिअंग राय शहर: चिअंग राय शहर हे चिअंग राय प्रांताच्या राजधानीचे शहर असून बँकॉकच्या उत्तरेस ८३९ किमी अंतरावर आहे. या शहराची स्थापना मेंगराय या राजाने १२६२ साली केली. काही काळ हे शहर लन्ना राज्याच्या राजधानीचे शहर होते. पुढे चिअंग माय येथे लन्ना राज्याची राजधानी झाली. आजचे चिअंग राय हे एक छोटे निसर्गरम्य शहर असून येथे प्रामुख्याने उत्तर थायलंडमधील सांस्कृतिक स्थळे पाहावयास मिळतात. शिवाय येथून सोनेरी त्रिकोणाच्या प्रदेशास भेट देता येते.

हवामान: चिअंग रायमध्ये भारतातील महिन्यांशी मिळते जुळते उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा असे तीन ऋतू आहेत. मार्च ते मेमध्ये उन्हाळा असून एप्रिलमध्ये दिवसा सरासरी तापमान ३४° सेल्सिअसपर्यंत जाते. मे ते ऑक्टोबर  पावसाळा असून पावसाळ्यामध्ये मुसळधार पाऊस पडतो. पावसाळ्यात दिवसा हवामान थोडे थंड होते, परंतु रात्री बहुधा उष्णच असते. नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हिवाळा असून हिवाळ्यामध्ये तापमान रात्रीच्या वेळी १३ अंश सेल्सिअस पर्यंत खाली उतरते. पर्वतमय प्रदेशात तापमान आणखी कमी असते.    

प्राकृतिक: मै कॉक नदीच्या गाळापासून तयार झालेल्या मैदानी प्रदेशामध्ये चिअंग राय शहर वसले आहे. कॉक नदी ही मीकॉंग नदीची उपनदी आहे. चिअंग रायच्या उत्तरेस Daen Lao पर्वतरांगा तर दक्षिणेस Phi Pan Nam पर्वतरांगा आहेत. चिअंग रायच्या उत्तरेकडे मै कॉक नदी वाहते. ही नदी म्यानमारमधून Tha Ton शहरामध्ये येते. येथून पुढे ती चिअंग रायच्या ईशान्य दिशेस चाळीस किमी अंतरावर मीकॉंग नदीस मिळते. लाओ ही कॉकची दुसरी उपनदी चिअंग रायच्या दक्षिणेकडे वाहते.  चिअंग राय भाग मैदानी असून कुठे कुठे मध्यम उंचीचे पर्वत आहेत. अपवाद पश्चिम आणि वायव्य भागाचा. या भागामध्ये चुनाखडीच्या टेकड्या खूप आहेत. काही काही ठिकाणी त्यांचे सरळ उंच उघडे बोडके कडे दिसतात. याच भागामध्ये डोंगरी आदिवासींची खेडेगावे आहेत.     

लोकसंख्या: चिअंग रायचा आजूबाजूच्या जिल्ह्यांमध्ये सतत विस्तार होत आहे. या सर्व भागास आता चिअंग राय महानगर म्हणणे योग्य ठरेल. या महानगराची डिसेंबर २०१० च्या गणनेनुसार लोकसंख्या ११ लाख होती. या लोकसंख्येमध्ये उत्तर थायलंडमधील कारेन, आखा, लिसू आणि हमॉंग या आदिवासी जमातींच्या  लोकसंख्येचे प्रमाण १२.५ टक्के आहे.   

थोडक्यात इतिहास: मेंग राय (Meng Rai) नावाच्या राजाने १२६२ साली कोक नदीच्या काठी चिअंग राय या शहराची स्थापना केली. सुरुवातीला चिअंग राय ही उत्त्तर थायलंडमधील लन्ना राजवटीची राजधानी होती. पुढे १२९६ साली मेंग रायने चिअंग माय येथे नवे राजधानीचे शहर वसवले. तेव्हापासून चिअंग माय हे लन्ना राजवटीच्या कारभाराचे प्रमुख केंद्र झाले. तरीसुद्धा चिअंग रायचे, म्हणजे एके काळच्या  राजधानीचे, चिअंग मायशी महत्त्वपूर्ण संबंध राहिले. चिअंग माय, चिअंग राय, फयाव, नान आणि उत्तर थायलंडचे काही प्रांत लन्ना राज्यामध्ये समाविष्ट होते. पुढे लन्ना राज्य ब्रह्मी आक्रमकांनी जिंकून घेतले. सन १५५८ ते १७७४ एवढा प्रदीर्घ काळ  लन्ना राज्यावर ब्रह्मी वर्चस्व होते. पुढे थाकसिन या पराक्रमी थाई राजाने हे राज्य जिंकून पुन्हा थायलंडला जोडले आणि लन्ना राज्य थायलंडचे मांडलिक राज्य बनले. या काळामध्ये चिअंग रायचा कारभार थायलंडचा सीमावर्ती प्रांत म्हणून पाहिला जात होता.  पुढे १९३३ साली रामा (सहावा) या राजाच्या कारकीर्दीमध्ये चिअंग राय थायलंडचा प्रांत म्हणून घोषित करण्यात आले.    

२. प्रवास

चिअंग रायला कसे जावे  

विमानाने: चिअंग रायमध्ये मै फा लुअंग (Mae Fah Luang) हा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. थाई एअरवेज, ओरियेंट थाई एअरलाईन्स आणि आणि एअर एशियाच्या बँकॉकहून चिअंग रायला जाण्यास रोज फ्लाइट्स आहेत. विमानाने बँकॉक ते चिअंग राय तासाभराचा प्रवास आहे.

रस्त्याने: बँकॉक ते चिअंग राय हा प्रवास रस्त्याने चौदा तासांचा आहे.  चिअंग मायहून चिअंग राय १७५ किमी दूर असून या प्रवासास दीड ते अडीच तास लागतात. पावसाळ्यामध्ये बसचा प्रवास टाळलेला बरा. कारण रस्त्यामध्ये पाणी साचण्याचे किंवा रस्ता वाहून जाण्याच्या घटना घडतात.   

रेल्वेने: बँकॉकहून सुरू होणारी रेल्वेलाइन चिअंग मायपर्यंतच आहे. त्यामुळे सध्या चिअंग रायला रेल्वेने थेट जाता येत नाही.  

समुद्रमार्गाने : चिअंग मायमधील Thaton येथून चिअंग रायला जाण्यासाठी नियमित बोटी सुटतात. हा प्रवास तीन ते चार तासांचा असून या प्रवासात सुंदर पर्वतराजीचे दर्शन होते. त्यामुळे वेगळा अनुभव म्हणून हा प्रवास करण्यासारखा आहे.     

चिअंग राय शहरामधील प्रमुख विभाग/रस्ते

1.       Night Bazar

नाइट बझार:

चिअंग राय डाऊन टाऊनच्या मध्यवर्ती भागामध्ये नाइट बझार आहे. चिअंग मायच्या नाइट बझारपेक्षा चिअंग रायचा  नाइट बझार वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. चिअंग मायच्या नाइट बझारमध्ये मिळणाऱ्या बहुतेक वस्तू सामूहिक उत्पादन झालेल्या असतात. चिअंग रायच्या नाइट बझारमध्ये मिळणाऱ्या वस्तू डोंगरी आदिवासींनी बनवलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण कलाकुसरीच्या वस्तू असतात.  उदाहरणे द्यावयाची झाल्यास बॅग्स, मुखवटे, चांदीच्या इअर रिंग्स, हाताने बनवलेल्या पारंपरिक थाई बाहुल्या, कोरीव काम केलेले लाकडी वाडगे अशा असंख्य वस्तूंची नावे घेता येतील. या वस्तू इतरत्रही मिळतील. परंतु येथील आदिवासी कलेचा वेगळेपणा तुम्हाला जाणवेल. या वस्तू खरेदी करण्याचा सर्वांत चांगला मार्ग म्हणजे जमिनीवर ब्लँकेट पसरून बसलेले डोंगरी आदिवासी विक्रेते शोधा आणि त्यांच्याकडून या वस्तू घ्या. त्यांच्याकडे तुम्हाला या वस्तू स्वस्तात मिळतील.  बँकॉकमध्ये याच वस्तू तुम्हाला दुपट किमतीला मिळतील. येथे स्थानिक वस्तू, स्मरणचिन्हे यांची भरपूर दुकाने आहेत. रेस्तराँसुद्धा भरपूर आहेत. येथे मोफत सांस्कृतिक कार्यक्रमसुद्धा होत असतात. नाइट बझारमध्ये खाद्यपदार्थांचे स्टॉल्ससुद्धा भरपूर आहेत. पर्यटकांच्या सोयीसाठी येथील पदार्थ कमी तिखट बनविलेले असतात. खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घेताना एका बाजूला संगीत चालू असते. नर्तकी नृत्य करून तुमचे मनोरंजन करतील.  जेवण झाले की हॉटेलमध्ये जाण्यापूर्वी आईस्क्रीमच्या दुकानांतून आईस्क्रीम किंवा बार मधून बिअर घेऊ शकता.  चिअंग राय नाइट बझारचा अनुभव चुकवू नये असाच आहे.       

2.     Boomerang Adventure Park 

बूमरॅंग ॲड्व्हेंचर पार्क: 

हे पार्क डाऊन टाऊनच्या वायव्य दिशेस तीन किमी अंतरावर आहे. या पार्कचा आकार बूमरॅंगसारखा आहे. या पार्कच्या उत्तर दिशेस चुनखडीचे उंच कडे आहेत. यांमध्ये जवळ जवळ दोन डझन दोरीने चढून जाण्याचे खडकाळ मार्ग आहेत. येथे चिअंग मायच्या उत्तरेकडे असणाऱ्या एकमेव झिप लाईन्स आहेत. त्याचप्रमाणे येथे आशियामधील सर्वांत मोठा झोपाळा आहे. बूमरॅंग पार्कपासून नदीच्या दिशेने दहा मिनिटे चालत आले की लायन हिल म्हणून टेकडी आहे. येथे ‘बुद्धा केव्ह’ आहे. येथे आणखी एक नैसर्गिक गुहा आहे. या गुहेमध्ये हाइकर्स दक्षिण दिशेस चालत जाऊ शकतात. टेकडीच्या उत्तर दिशेस मै कोक नदी आहे.   

3.      Saturday Night Walking Street 

सॅटर्डे नाइट वॉकिंग स्ट्रीट: हा स्ट्रीट डाऊन टाऊनच्या उत्तर दिशेस जवळच आहे. येथे स्थानिक वस्तूंची दुकाने त्याचप्रमाणे खाद्यपदार्थांचे भरपूर sToल्स भरपूर आहेत. स्थानिक नृत्य आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमही असतात.         

चिअंग रायमधील प्रेक्षणीय स्थळे/उपक्रम

चिअंग राय शहरावर थायलंड आणि म्यानमार यांचा मिश्र प्रभाव आहे. शहरामध्ये तुम्ही रिक्षाने फिरू शकता आणि खरेदीही करू शकता.

King Mengrai Monument:

(किंग मेंगराय मॉन्युमेंट)

हे चिअंग रायच्या संस्थापक राजाचे स्मारक आहे.  राजास आदर म्हणून प्रथम या स्मारकास भेट दिली पाहिजे अशी स्थानिक लोकांची भावना आहे. हे स्मारक शहराच्या बाहेरील भागामध्ये मैं छान (Mae Chan) रोडला लागून आहे.

मेंग राय: मेंग राय या राजाकडे लन्ना राज्याची स्थापना करण्याचे श्रेय जाते. याचा जन्म १२३८ साली झाला.  उत्तर थायलंड मधील लाओ मेंग या छोट्या स्थानिक राजाचा हा मुलगा. १२५९ साली आपल्या वडिलांनंतर तो गादीवर आला. याने उत्तरेकडील छोटी छोटी थाई राज्ये जिंकून आपल्या राज्याचा विस्तार केला. १२६२ साली कोक नदीच्या खोऱ्यामध्ये त्याने चिअंग राय या आपल्या राजधानीची स्थापना केली. १२८० साली त्याने फयावचा राजा नाम मुअंग आणि सुखोथाईचा राजा राम खामहंग यांच्याबरोबर मंगोल आक्रमकांविरुद्ध एकत्रपणे  लढण्याचा करार केला. १२८१ साली त्याने हरिपुंचाई राज्य जिंकून आपल्या राज्यास जोडून घेतले. यानंतर त्याने पिंग नदीच्या काठी विअंग कुम  काम येथे नवी राजधानी स्थापन केली. परंतु पिंग नदीला वारंवार पूर येत. त्यामुळे दोई सुथेप पर्वताच्या पायथ्याशी चिअंग माय येथे १२९६ साली राजधानी स्थापन केली जी आजसुद्धा उत्तर थायलंडची राजधानी आहे. मेंगराय राजाचा १३१७ साली मृत्यू झाला.  

Mae Kachan Hot Springs:     

मै काचन  हॉट स्प्रिंग्ज

हे ठिकाण चिअंग राय येथे असून चिअंग मायकडे जाणा-या हायवे क्र. ११८ ने ड्राइव्ह केल्यास या ठिकाणी पोहचता येते. येथून विमानतळ साधारण ३८ किमी अंतरावर असून विमानतळावर पोहचण्यास तेवढाच वेळ म्हणजे ३८ मिनिटे लागतात. हे ठिकाण शहरापासून ३६ किमी अंतरावर असून वृक्ष आणि हिरव्यागार टेकड्यांच्या नैसर्गिक वातावरणामध्ये आहे. या झ-यामध्ये गंधकाचा मोठा अंश असून यामध्ये औषधी गुणधर्म आहेत. येथे राहण्याची, भोजनाची तसेच स्नान करण्याची सोय सुद्धा उपलब्ध आहे. चिअंग माय-चिअंग राय रोड टर्न ऑफ पासून एक किमी अंतरावर पोंग नुम(Pong Num) किंवा थे मै काचन (The Mae Kachan) हॉट स्प्रिंग्स आहेत. हे हॉट स्प्रिंग्स म्हणजे गरम पाण्याचे कारंजे असलेली विहीर आहे. हे गरम पाण्याचे नैसर्गिक कारंजे असून तुम्ही गरम पाण्यात वरून हात बुडवू शकता. काही लोक गरम पाण्यात डिपसुद्धा घेतात. येथे तुम्हाला पुष्कळ आदिवासी लोक टोपलीतून अंडी नेताना दिसतील. तुम्ही त्यांच्याकडून अंड्याची टोपली खरेदी करून या हॉट स्प्रिंग्समध्ये ही अंडी उकडू शकता किंवा उकडलेली अंडीसुद्धा खरेदी करू शकता. याशिवाय येथे दुकाने, उपाहारगृहे आणि स्पा आहेत.

Wat Phra Kaew:

वत फ्रा काव

वत  फ्रा कावचे पूर्वीचे नाव वत पा यिया (Wat Pa Yia) असे होते. वत पा यियाचा अर्थ आहे पिवळ्या बांबूंचे बन. कारण या भागामध्ये पिवळ्या बांबूंची वने आहेत.  येथे असणारे बौध्दमंदिर बाराव्या शतकामध्ये लन्ना राजवटीमध्ये बांधण्यात आले. एमरल्ड बुद्धाची मूर्ती पूर्वी या मंदिरामध्ये होती. १७७८ साली ही मूर्ती बँकॉकला हलविण्यात आली. सध्या येथे पाहावयास मिळणारी मूर्ती एमरल्ड बुद्धाची प्रतिकृती आहे.  

Tham Pla Cave:   

थाम प्ला  केव्ह

Saeng Kaeo Museum:

सेंग  काव म्युझिअम

उबोसोतच्या दक्षिणेकडे एक मोठे दुमजली म्युझिअम आहे. हे म्युझिअम सोन्याने मढविलेल्या काळ्या सागाने बांधलेले आहे. या म्युझिअममध्ये धार्मिक वस्तू आणि ग्रंथ ठेवले आहेत. म्युझिअम पाहण्याची वेळ सकाळी ९.०० ते संध्याकाळी ५.०० पर्यंत असून म्युझिअम पाहण्यासाठी शुल्क नाही. परंतु देणगीसाठी विनंती केली जाते.  

किंग मेंगराय स्तूप

चिअंग यायच्या आसपास

चिअंग सेन

चिअंग सेन हा चिअंग राय प्रांताच्या उत्तर सीमेवरील जिल्हा असून चिअंग रायपासून ९० किमी अंतरावर आहे. चिअंग रायहून रस्त्याने चिअंग सेनला जाण्यास सुमारे दीड तास लागतो. चिअंग सेनमधील प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे खाली दिली आहेत.  

Chiang Saen National Museum

चिअंग सेन नॅशनल म्युझिअम: 

या म्युझिअमची स्थापना १९५७ मध्ये झाली. चिअंग सेन आणि आसपासच्या परिसरातील प्राचीन आणि कलात्मक वस्तूंचे जतन आणि प्रदर्शन हा या म्युझिअमचा मुख्य हेतू आहे.   या म्युझिअमचे एकूण तीन विभाग आहेत. पहिल्या विभागामध्ये चिअंग सेन मधील वसाहतीचे स्थान आणि इतिहास, चिअंग सेन शैलीमधील लन्ना  बुद्धप्रतिमा, दगडावरील कोरीव कामे, चिअंग रायमधील उत्तर थायलंडमधील सिरॅमिक्सच्या वस्तू यांविषयी आहे. दुसरा विभाग चिअंग सेनमधील महत्त्वाची स्मारके, उत्खनने, चिअंग सेन आणि आसपासच्या भागातील प्राचीन स्मारकांचे नूतनीकरण यांच्याशी संबधित आहे. म्युझिअममधील तिसरा विभाग मीकॉंग नदी, धार्मिक वस्तू, चिअंग रायमधील उत्तरेकडील डोंगराळ प्रदेशातील आदिवासींच्या कलांशी संबंधित आहे.

Wat Pra That Chedi Luang:

वत प्र थात चेदी लुअंग 

चिअंग सेन म्युझिअमजवळच वत प्र थात चेदी लुअंग आहे. या चेदीचे आता केवळ भग्न अवशेष उरले आहेत. या चेदीचे बांधकाम १३३१ साली झाले आणि १५१५ साली या चेदीमध्ये थोडे फेरफार करण्यात आले. चेदीची उंची ५८ मीटर्स आहे. वतच्या अंगणामध्ये पूर्वीच्या इतर वास्तूंचा केवळ पायाच शिल्लक राहिलेला दिसतो. येथे पूर्वीचा एक विहार्नसुद्धा आहे. यावर सध्या धातूचे तात्पुरते छप्पर घातले आहे. विहार्नमध्ये बुद्धमूर्ती आहे.  

Wat Phra Chao Lan Thong:

वत प्रथात चाओ लान थॉंग

वत प्रथात चाओ लान थॉंग  हे मंदिर शहराच्या तटबंदीमध्ये आहे. या मंदिराचे बांधकाम १४८९ साली लन्ना राजवटीचा बारावा राजा तिलोकरात (Tilokkarat)  याचा मुलगा थॉंग नुआ (Thong Ngua) याने केले. येथील बुद्धमूर्तीस फ्रा चाओ लान थॉंग असे म्हणतात. ही मूर्ती १,२०० किलो वजनाची असून ओतीव आहे. या मूर्तीच्या मांडीची लांबी २ मीटर्स असून मूर्तीची उंची ३ मीटर्स आहे.   

Wat Pa Sak:

वत पा साक 

चिअंग सेनच्या पश्चिमेला एक किमी अंतरावर तांबोन वियांग (Tambon Wiang) मध्ये हे मंदिर आहे. १२९५ साली सेन फू (Saen Phu) या राजाने हे मंदिर बांधले. हे मंदिर बांधताना सागाची तीनशे झाडे लावण्यात आली. सागास थाई भाषेत पा साक (Pa Sak) असे म्हणतात. त्यामुळे या मंदिरास पा साक असे नाव पडले. या मंदिरास ‘द टीक फॉरेस्ट मोनॅस्टरी’ असेही म्हणतात. त्या वेळी ही वास्तू राजाचे निवासस्थान होती. मंदिराच्या बाहेरील भागावर सुंदर नक्षीकाम केले आहे. येथील मुख्य आकर्षण म्हणजे विटा आणि स्टकोपासून बनविलेली चेदी. ही चेदी चिअंग सेन वास्तुकलेचा नमुना आहे. चेदीची उंची १२.५ मीटर्स असून पायाची रुंदी ८ मीटर्स आहे. या चेदीमध्ये भारतातील पाटलिपुत्र येथून आणलेला बुद्धांचा एक पवित्र अवशेष ठेवला आहे. 

Chiang Saen Lake

चिअंग सेन लेक: 

चिअंग सेन जिल्ह्यापासून साधारण पाच किमी अंतरावर हा सुंदर नैसर्गिक जलाशय आहे. हिवाळ्यामध्ये येथे अतिशय सुंदर जलपक्षी निवाऱ्यासाठी येतात.   

Wat Phra That Pha Ngao

वत फ्रा थात फा नाओ 

चिअंग सेनपासून चार किमी अंतरावर हे मंदिर आहे. येथे मोठ्या पाषाणांवर एक मोठा चेदी आहे. जवळच एक विहार्न असून चिअंग सेन शैलीच्या बऱ्याच बुद्धमूर्ती आहेत.  येथून मीकॉंग नदी आणि चिअंग सेनचे सुंदर दृश्य पाहता येईल अशी जागा आहे.

सोप रुआक (Sop Ruak) येथील गोल्डन ट्रँगल आणि हाऊस ऑफ ओपिअम:

Sop Ruak:

सोप रुआक

चिअंग सेनपासून नऊ किमी अंतरावर सोप रुआक हे छोटेसें खेडेगाव आहे. हे गाव गोल्डन ट्रँगल आणि ओपिअम हाऊससाठी प्रसिद्ध आहे.  

Golden Triangle:

गोल्डन ट्रँगल

सोप रुआक येथे रुआक (Ruak) आणि मीकॉंग या दोन नद्यांचा संगम होतो. रुआक नदीच्या उत्तर दिशेस म्यानमार तर मीकॉंग नदीच्या पूर्व दिशेस लाओस हे देश आहेत. त्यामुळे या भागास गोल्डन ट्रँगल किंवा सोनेरी त्रिकोण असे म्हणतात. गोल्डन ट्रँगल भागाचे एकूण क्षेत्रफळ १,९५,००० चौकिमी आहे. गोल्डन ट्रँगल भागाचा पर्यटन स्थळ म्हणून चांगला विकास झाला आहे. नदीस लागून असणा-या भागामध्ये स्टॉल्स आहेत. येथे राहण्याची सोयही चांगली आहे. येथील निवासस्थाने तुम्हाला लन्ना संस्कृतीचा अनुभव देतात. शिवाय गोल्डन  ट्रँगल गेस्टहाऊससुद्धा आहे.

House of opium:

हाऊस ऑफ ओपिअम                                                  www.housofopium.com

सोप रुआकमध्ये एके काळी अफूची मोठ्या प्रमाणावर लागवड होत असे. शेकडो वर्षे हा भाग अफूच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध होता. ही लागवड आता थाई भागामध्ये बंद झाली आहे. या भागामध्ये अजूनही अमली पदार्थांचे उत्पादन चालू आहे. काही ठिकाणी मोंग थाई आर्मी आणि कारेन बंडखोर अजूनही कार्यरत आहेत.आता येथे तीन मजली ओपिअम म्युझिअम आहे. हे व्यापारी तत्त्वावर आहे परंतु पर्यटकांसाठी खुले आहे.  येथे जुन्या काळातील अफू ओढायच्या चिलमी, तराजू, वजने आणि इतर अफूशी संबंधित वस्तू ठेवण्यात आल्या आहेत. अफूशी संबंधित वस्तूंशिवाय येथे धार्मिक वस्तू, रत्नामध्ये कोरीव काम करून बनवलेले प्राणी, कोरीव काम केलेल्या पेट्या, गळ्यातील हार अशा बर्याच वस्तू मिळतात. येथे एक भेटवस्तूंचे दुकान असून येथे पोस्टर्स,टी शर्टस पुस्तके इत्यादी बर्याच वस्तू मिळतात. म्युझिअम पाहण्यासाठी प्रवेश मूल्य आहे.

म्युझिअमजवळच एक टेकडी असून या टेकडीवरून तीन देशांचे दृश्य दिसू शकते.

Wat Phrathat Phu Khao:

वत प्रथात फू खाव  

येथून जवळच वत प्रथात फू खाव (Wat Phrathat Phu Khao) नावाचे मंदिर आहे. वत प्रथात फू खावचा अर्थ आहे टेकडीवरील मंदिर. हे मंदिर बाराशे वर्षे जुने आहे.  चिअंग सेन जुन्या शहरामधील हे मंदिर सेन फू (Saen Phu) या लन्ना राजवटीच्या तिसऱ्या राजाने तेराव्या शतकात बांधले. चिअंग सेनमधील ही सर्वांत मोठी वस्तू आहे. येथे लन्ना शैलीची ८८ मीटर्स उंचीची आणि पायाचा विस्तार २४ मीटर्स असणारी प्रमुख भव्य चेदी आहे. येथे प्राचीन विहार्न आणि चेदींचे आवशेष आहेत.      

Princess Mother Hall and Doi Mai Salong:

प्रिन्सेस मदर हॉल आणि दोई मै सालोंग : 

हे ठिकाण चिअंग रायच्या वायव्य दिशेस सुमारे ७० किमी अंतरावर आहे. मै चानहून येथे जाणारा रस्ता बराच चढणीचा आणि निसर्गरम्य आहे. येथे कोमिंटांग या चिनी पक्षाशी संबंधित म्युझिअम आहे.  कोमिंटांग या चिनी पक्षास माओ तसे तुंग यांच्या काळामध्ये चीनमध्ये  बंदी घालण्यात आली  होती. त्यामुळे या पक्षाने प्रथम म्यानमारमधून व नंतर थायलंडमधून साम्यवादविरोधी लढा दिला होता.

Doi Tung

दोई तुंग

हा चिअंग राय प्रांतामधील डोंगर थायलंड-म्यानमार सीमेवर गोल्डन ट्रँगल प्रदेशामध्ये आहे . स्थानिक लोक दोई तुंगला थायलंडचे स्वित्झर्लंड म्हणतात. या डोंगराची उंची १,३८९ मीटर्स असून डोंगरावर बहुतेक चुनखडीचे आणि ग्रॅनाइटचे खडक आहेत. डोंगरावर १,००० मीटर्स उंचीपर्यंत पानझडी तर त्यापुढील उंचीवर सदाहरित वृक्ष आहेत. डोंगरमाथ्यावरून म्यानमार आणि थायलंडचे सुंदर दृश्य दिसते. डोंगरावर आखा आणि लहू आदिवासींची खेडेगावे आहेत. दोई तुंगला भेट देण्यासाठी मोटर वाहन आवश्यक आहे.  येथे येण्यासाठी बस टुर्स आहेत .

Princess Mother Srinakarindra

प्रिन्सेस मदर श्रीनगरीन्द्रा  (१९००-१९९५)

श्रीनगरीन्द्रा या थायलंडचा राजा भूमिबल अदुल्यादेज यांच्या माता. या प्रिन्सेस मदर म्हणून ओळखल्या जात. दोई तुंगच्या विकासासाठी यांनी विशेष प्रयत्न केले. दोई तुंग हा भाग थायलंडच्या अफू उत्पादनाच्या केंद्रस्थानी होता. लोक अमली पदार्थांच्या विळख्यामध्ये होते. या सर्व गोष्टीचे मूळ कारण गरीबी आहे हे ओळखून प्रिन्सेस मदरने  दोई तुंगच्या विकासासाठी दोई तुंगमध्ये राहण्याचे ठरवले. त्यासाठी तिने दोई तुंगवर आपले उन्हाळी निवासस्थान बांधले. दोई तुंगच्या विकासासाठी दोई तुंग डेव्हलपमेंट प्रोजेक्ट हा प्रकल्प सुरू केला. या प्रकल्पाचे उद्दिष्ट  लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार करून त्यांना अफूऐवजी कॉफी, स्ट्रॉबेरी, मॅकडमिया नट्स अशी पर्यायी पिके घेण्यास उत्तेजन देणे हे होते. याशिवाय स्थानिक हस्तनिर्मित वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी कॉटेज इंडस्ट्री सेंटर सुरू केले. दोई तुंग डेव्हलपमेंट प्रोजेक्ट आता चांगलाच नावारूपाला आला आहे आणि प्रिन्सेस मदरनी सुरू केलेले कार्य पुढे नेत आहे.   

दोई  तुंगमधील प्रेक्षणीय स्थळे:

Doi Tung Royal Villa

दोई तुंग रॉयल व्हिला

मदर प्रिन्सेस याचे निवासस्थान असणारा हा प्रासाद आहे. या प्रासादाचे बांधकाम स्विस आणि लन्ना अशा मिश्र पद्धतीचे आहे. या प्रासादाचे आजचे स्वरूप म्युझिअमसारखे आहे.  पर्यटकांना काही ठराविक दालने पाहण्यासाठी उपलब्ध आहेत. हे स्मारक असल्याने आदरभाव म्हणून येथे पुरुषांना लांब पँट व स्त्रियांना स्कर्ट, ब्लाऊज सहित योग्य पोशाख करणे सक्तीचे आहे. ‘हॉल ऑफ इन्स्पिरेशन’ मध्ये तुम्हाला प्रिन्सेस मदार व शाही घराण्याविषयी माहिती होईल.      

Mae Fah Luang Garden:

मै फा लुअंग  गार्डन 

मै फा लुअंग हा उल्लेख प्रिन्सेस मदरला उद्देशून असून त्याचा अर्थ आहे ‘आपणा सर्वांची माता’. मै फा लुअंग गार्डन हे रॉयल व्हिलाला लागून २५ एकर क्षेत्रफळ असणारे  सुंदर उद्यान आहे. हे उद्यान १९९२ साली मदर प्रिन्सेससाठी  बांधण्यात आले. या उद्यानामध्ये अनेक दुर्मिळ जातीची फुलझाडे पाहावयास मिळतात. उद्यानामध्ये निरनिराळ्या ऋतूमध्ये तसेच वर्षभर फुलणाऱ्या फुलांची फुलझाडे आहेत. अलीकडे या उद्यानामध्ये आणखी १३ राय क्षेत्रफळ जागेची वाढ करून आणखी फुलझाडे लावण्यात आली. पार्कच्या मध्यभागी एकमेकांवर उभ्या असलेल्या मुलांचे शिल्प आहे. या पार्कला १९९३ मध्ये पॅसिफिक टुरिस्ट असोसिअशनचे PATA गोल्ड अॅवॉर्ड मिळाले होते.     

Wat Phra That Doi Tung Temple

वत प्रथात दोई तुंग टेंपल: 

दोई तुंगच्या शिखरावरील हे मंदिर सन ९११ मध्ये बांधण्यात आले आहे. याची  तेराव्या शतकामध्ये मेंगराय राजाने आणि विसाव्या शतकामध्ये बौद्ध भिक्खू ख्रू बा सिविचाय (Khru Ba Siwichai) यांनी पुनर्बांधणी केली. येथील चेदीवरून मोठा ध्वज फडकावण्यात आला होता. त्यामुळे दोई तुंगला ‘फ्लॅग माऊंटन’ असे नाव पडले. येथे लन्ना पद्धतीचे दोन स्तूप आहेत. यांतील एका स्तूपामध्ये भगवान बुद्धांच्या गळ्याची  डाव्या बाजूची अस्थी ठेवण्यात आली आहे असे मानण्यात येते. त्यामुळे येथे थायलंड, लाओस आणि म्यानमारमधून बौद्ध भाविक सतत येत असतात.    

Doi Tung Zoo:

दोई तुंग झू

हा झू हायवे ११४९ वर असून याला  दोई तुंग वाइल्ड लाइफ स्टेशन असेही म्हणतात. प्राणिसंग्रहालय आणि वन्यजीवनसंवर्धन असा दुहेरी हेतू या झूपाठी आहे. या झूचे एकूण क्षेत्रफळ ३० हेक्टर आहे. नष्ट होत चाललेल्या दुर्मिळ प्रजातींना संरक्षण देण्यासाठी या झूची स्थापना करण्यात आली. येथे तुम्हाला दुर्मिळ जातीचे मोर, अस्वले, सांबर, तसेच म्युलिएकस, मंटजॅक असे दुर्मिळ प्राणी पाहावयास मिळतील. सयामी फायरबॅक फेझंट, भुंकणारे हरीण, डुकरासारखे हरीण असे आणखी काही वेगळे प्राणी तुम्ही येथे पाहू शकाल. या झूमध्ये एक विभाग खास पक्ष्यांसाठी ठेवला आहे. या विभागाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे अतिशय सुंदर रंगीबेरंगी उडू न शकणारे पक्षी ठेवले आहेत.झूपाठी एक सावली असलेला वॉकिंग ट्रेल आहे. झूसाठी शुल्क नाही.          

दोई तुंगमधील इतर आकर्षणे: दोई तुंग भागामध्ये एक हॉटेल, रेस्तराँ, कॉफी किऑस्क आणि क्राफ्ट शॉपसुद्धा आहे. दोई तुंग बझार हे एक ओपन एअर मार्केट आहे. येथे स्थानिक कृषि उत्पादने, खाद्यपदार्थ आणि डोंगरी आदिवासींच्या हस्तनिर्मित वस्तू मिळतात.  

Phu Chi Fa

फू चि फा :

The Gate of Siam:

द गेट ऑफ सयाम

थायलंड आणि लाओसच्या सीमेवर असणाऱ्या या ठिकाणी उंच डोंगरावर उभे राहून तुम्ही समोर लाओस आणि वाहती मीकॉंग नदी असे रोमांचक दृश्य पाहू शकता.

Saun Mai Ngam Park

सॉन मै नाम  पार्क: 

या पार्कमध्ये अतिशय सुंदर वृक्ष आणि फुलझाडे आहेत. येथील काही वृक्ष शंभर वर्षे जुने आहेत. येथे दर वर्षाखेरीस चिअंग राय पुष्प महोत्सव भरविण्यात येतो.

Chiang Khong:

चिअंग खॉंग

चिअंग खॉंग हा चिअंग रायच्या सीमेवरील लाओसला लागून असणारा छोटा जिल्हा. हायवे क्र. ११२९ ने चिअंग सेनपासून चिअंग खॉंग जेमतेम  ५५ किमी अंतरावर आहे. जसे थायलंडच्या सीमेवर चिअंग खॉंग तसे लाओसच्या सीमेवर Huay Xai. चिअंग खॉंग ओलांडले की लाओसच्या Huay Xai या शहरामध्ये प्रवेश करता येतो.

चिअंग खॉंगला बाराशे वर्षांचा इतिहास आहे. एकोणीसाव्या शतकापर्यंत चिअंग खॉंग एक छोटेसे राज्य होते. त्यानंतर ते विस्तार पावणाऱ्या  बँकॉक-सयामी राज्याचा भाग झाले.  येथील मुख्य रस्त्यास लागून जुन्या ऐतिहासिक शहराची साक्ष देणारी एक भिंत उभी आहे.  

चिअंग सेनपेक्षा चिअंग खॉंग दूर असूनसुद्धा चिअंग खॉंगमध्ये चिअंग सेनपेक्षा जास्त जिवंतपणा आहे. स्थानिक डोंगरी आदिवासींसाठी हे महत्त्वाचे बाजारपेठेचे ठिकाण आहे. येथून उत्तर लाओसबरोबर व्यापार चालतो. स्थानिक अर्थव्यवस्थेला बऱ्याच अंशी डोंगरी आदिवासी आणि उत्तर लाओसमधील लोकांनी बळकटी आणली आहे.      

सध्या चिअंग खॉंग-Houei Xai फ्रेंडशिप पुलाचे बांधकाम चालू आहे. हा पूल पूर्ण झाला की चिअंग राय आणि नैऋत्य चीनच्या युनान प्रांताची राजधानी कुन्मिंग यांच्यामध्ये व्यापार, दळणवळण, गुंतवणूक, पर्यटन अशा बऱ्याच गोष्टींना चालना मिळेल आणि सध्याच्या चिअंग खॉंगचा चेहरामोहरा बदलून जाईल.    

चिअंग खॉंगमधील प्रेक्षणीय स्थळे

Chiang Khong Fishery Station:

चिअंग खॉंग फिशरी स्टेशन:  

चिअंग खॉंग हे ताज्या पाण्यातील मासे असणारे जगातील सर्वांत मोठे ठिकाण आहे. या माश्यांमध्ये प्ला बुक, अजस्र कॅटफिश माशांचा समावेश होतो. त्यामुळे या फिशरी स्टेशनमध्ये  या माशांवर संशोधन करून त्यांचे प्रजनन आणि संवर्धन केले जाते. येथे प्रजनन झालेली माश्यांची पिल्ले बऱ्याच नद्यांमध्ये सोडण्यात आली आहेत. येथे मासेमारीचा कालखंड जानेवारीचा मध्य ते मेपर्यंतच असतो.

चायनीज नॅशनल सोल्जर सिमेटरी:  चिअंग खॉंगच्या बाहेर पडल्यावर लगेचच गोल्डन ट्रँगलच्या रस्त्यावर ही दफनभूमी आहे.

Hub Bicycle Museum:

हब बायसिकल म्युझिअम: 

येथील ॲलन टेब या गृहस्थाची सायकलने सर्वांत जास्त वेगाने पृथ्वीप्रदक्षिणा करण्याबद्दल गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स मध्ये नोंद झाली आहे. याच्याकडील विविध प्रकारच्या सायकली आणि संबंधित वस्तूंचे हे म्युझिअम आहे.  

चिअंग खॉंगमधील मंदिरे  

• Wat Sri don Chai
• Wat Sob som
• Wat Prakeaw
• Wat Luang
• Wat Hat Krai
• Wat Hou weing
• Wat Tung Duk

उपक्रम

मीकॉंग नदीमधील  नौकाविहार: मीकॉंग नदीमध्ये नौकाविहार केला असता नदीकिनारी असणाऱ्या प्रदेशाचे सुंदर दर्शन होते.

Ban Hat Baiला भेट: येथे थाई लू (Tha Lu) या वंशाचे लोक राहतात. येथे सुंदर कपडे बनविले जातात.     

लाओसला भेट: चिअंग खॉंग हा लाओसला भेट देण्यापूर्वीचा थायलंडमधील थांबा आहे. त्यामुळे तुम्ही लाओसच्या एवढे जवळ असल्याने लाओसला भेट देण्यास हरकत नाही. त्यासाठी तुम्हाला येथील इमिग्रेशन कार्यालय किंवा एखाद्या प्रवासी संस्थेशी संपर्क साधावा लागेल.   

गोल्डन ट्रँगलला भेट:

प्रसिद्ध मायकेल 'मिस्टर जॅकी' जॅकलूड कव्हर आर्टिस्टला शहरातील त्यांच्या रेस्टॉरंटमध्ये भेटा आणि त्यांच्या फ्रूटी ग्लॅम-रॉक कव्हर गाण्यांचा संग्रह ऐका.

हे लहान बंदर स्वतःच गजबजलेले आहे आणि स्थानिक लोक लाओसला/येथून नेण्यासाठी सर्व प्रकारच्या वस्तूंनी त्यांचे सॅम्पन भरताना पाहू शकता.

Doi Chang

दोई चँग 

दोई  चँग हे थायलंडमध्ये सर्वांत जास्त कॉफी पिकविणाऱ्या गावांपैकी एक आहे.  येथे कृषी संशोधन केंद्रसुद्धा आहे. कॉफीबरोबरच येथे  मॅकडमिया आणि इतर हंगामी फळांचे उत्पादन आणि देशभर वितरण होते. दोई तुंगच्या शिखरावर पुष्कळ साइटसीइंग स्पॉट्स आहेत. विशेषत: सूर्योदय आणि सूर्यास्त पाहण्यासाठी बरीच ठिकाणे आहेत. याशिवाय येथे एक नॅशनल पार्क आणि कम्युनिटी संशोधन केंद्रसुद्धा आहे.  येथे भाज्यांचा मळा, अरेबिका कॉफीचा मळा आहे. नॅशनल पार्कमध्ये होली वेल पाहण्यासारखी आहे. इतर ठिकाणांमध्ये दोई चँग लुकआऊट पॉइंट. दोई वावी कम्युनिटी यांचा समावेश होतो. वावी व्हिलेजमध्ये दोई  चँग लुकआऊट आणि नॅशनल पार्कजवळ राहण्यासाठी रिझॉर्ट्स आणि कँपिंग साइट्ससुद्धा उपलब्ध आहेत. परंतु हिवाळ्याशिवाय पर्यटक येथे राहणे पसंत करीत नाहीत. दोई  चँग चिअंग रायच्या नैऋत्य दिशेस ७० किमी अंतरावर आहे.   

Doi Mae Salong:

दोई मै सालोंग 

दोई मै सालोंग पर्वत: मै फा लुअंग जिल्ह्यामध्ये दोई मै सालोंग हा Daen Lao पर्वतरांगांमधील पर्वत आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,८०० मीटर्स उंचीवर असणारा हा पर्वत या प्रांतातील सर्वांत उंच पर्वतांपैकी एक आहे. हा पर्वत अतिशय निसर्गरम्य असून येथील हवामानही अतिशय आल्हाददायक आहे. येथून आसपासच्या परिसराचे सुंदर दृश्य दिसते. धुके पडले की हे दृश्य नाट्यमय रीत्या बदलते. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी या दृश्याची शोभा आणखी वेगळी असते.

दोई मै सालोंग गाव: दोई मै सालोंगचे अधिकृत नाव संतिखिरी (Santhikhiri) असे आहे. परंतु पर्वताचे नाव दोई मै सालोंग असल्याने हे गावही दोई मै सालोंग नावानेच ओळखले जाते. १९४९ मध्ये चीनमध्ये साम्यवादी क्रांती झाल्यानंतर पराभव झालेली के एम टी सेना तैवानमध्ये पळून गेली. मात्र या सेनेची ९३ क्रमांकाची डिव्हिजन प्रथम म्यानमारमध्ये आणि नंतर १९६१ साली या गावामध्ये स्थायिक झाली. त्यामुळे या गावाच्या संस्कृतीमध्ये एक निराळीच विविधता आली आहे.

दोई मै सालोंग हे एक महत्त्वाचे पर्यटनस्थळ आहे. येथे चहा, कॉफी आणि फळझाडांचे मळे आहेत. येथे छोटी हॉटेल्स आणि गेस्ट हाउसेस भरपूर आहेत. चिनी लोकांची वस्ती असल्याने येथील चिनी पदार्थ प्रसिद्ध आहेत. दोई मै सालोंग चिअंग राय शहरापासून ६० किमी अंतरावर मार्ग क्र. १/ए एच २ आणि क्र. १,०८९ वर आहे. चिअंग रायहून येथे बस, कार किंवा सॉंगथ्यूने जाता येते. 

Mae Sai

मै साई 

चिअंग रायच्या उत्तरेस ७० किमी अंतरावर दीड तासाच्या ड्राइव्हवर मै साई हे म्यानमारच्या सीमेस लागून असणारे छोटे गाव आहे. सीमेवरील गावामध्ये आढळणारी विविधता मै साईमध्ये आहे. थायलंड आणि म्यानमारच्या सीमेवर उभे राहून तुम्हाला दोन्ही बाजूंस येजा करणारे लोक आढळतील. हे बहुतेक सारे गरीब लोक असून आपल्या गाड्यांमध्ये विक्रीसाठी वस्तू भरून नेताना दिसतात. Tachileik पूल ओलांडून म्यानमारमध्ये गेल्यावर तुम्हाला ओळीने छोटी छोटी दुकाने आढळतील. या दुकानांमध्ये स्वस्त रत्ने, curio वस्तू, कपडे, फळे इत्यादी वस्तू मिळतील. यांपैकी  बऱ्याच वस्तू चिनी बनावटीच्या असतात. मै साईला जाण्यास बस, कार किंवा सॉंगथ्यूने जावे लागते.

Boon Rods Singha Park

बून रॉड्स् सिंघा पार्क  

सन २०१२ पर्यंत बून रॉड ब्रुअरी थायलंडमध्ये बिअरचे सर्वांत जास्त उत्पादन करीत असे. थायलंडमधील एकूण बिअर उत्पादनापैकी ६९% उत्पादन बून रोड बृअरीचे होते. बून रॉड्स् सिंघा पार्कची स्थापना बून रॉड ब्रुअरीसाठी बार्लीचे उत्पादन करण्यासाठी झाली होती. परंतु आता हे पर्यटकांना पाहण्यासाठी खुले ठेवण्यात आले आहे. हे ठिकाण सिंघा पार्क म्हणून ओळखले जात. या ठिकाणी आल्यावर कळते की प्रसिद्ध बिअर उत्पादक सिंघा आणि लिओ बिअर ऊलॉंग चहाचे सर्वांत मोठे निर्यातदार आहेत.  या क्षेत्रामध्ये एकूण ८,६०० राय क्षेत्रफळ जमिनीवर निरनिराळ्या पिकांची लागवड करण्यात आले आह. या पिकांमध्ये रबर, बोर, बार्ली, स्ट्रॉबेरी, स्टार फ्रुट, अळंबी आणि सॅलडच्या भाज्यांचे उत्पादन होते.  येथे सन जातीच्या भांगेची पिवळी फुले दृष्टी पोहचते तेथपर्यंत दिसतील आणि तुम्हाला छायाचित्र घेण्याचा मोह आवरणार नाही. तुम्हाला साहस हवे असेल तर येथे एक माउंटन बाईक ट्रॅकसुद्धा आहे.   

पार्क बारा महिने खुला असला तरी भेट देण्याचा सर्वांत चांगला काळ म्हणजे हिवाळ्यामध्ये ऑक्टोबर ते जानेवारीदरम्यान आहे. कारण या वेळी उन्हाची तीव्रता कमी असते आणि हवा आल्हांददायक असते. येथे येण्यासाठी गाइडसहित साइट सीइंग कार घेणे चांगले.  बू भिरोम (Bbu Bhirom) रेस्तराँ: पार्क पाहून दमल्यानंतर सिंघा पार्कच्या बू भिरोम रेस्तराँला भेट द्या. हिरव्या पिवळया शेतांकडे पाहत येथील अल फ्रेस्को डायंनिंग एरियामध्ये स्वादिष्ट खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घेणे एक वेगळाच अनुभव आहे. बून रॉड्स् सिंघा पार्क चिअंग रायच्या दक्षिणेकडे १५ किमी अंतरावर Phahonyothin रोडवर आहे. येथे जाण्यासाठी कार किंवा सॉंगथ्यूने जावे लागते. पार्कमध्ये जाण्यासाठी प्रवेश शुल्क आहे.     

Wat Rong Khun

वत रोंग खुन 

वत रोंग खुनला व्हाइट टेंपल असेही म्हणतात. या सुंदर मंदिराच्या निर्मितीचे श्रेय थायलंडचा प्रसिद्ध कलाकार Chalermchai Kositpipat याच्याकडे जाते.  या मंदिराचे डिझाइन Chalermchaiने बनविले आणि मंदिराच्या बांधकामावर देखरेखही केली. या मंदिराचे बांधकाम १९९८ साली सुरू झाले आणि २००८ साली पूर्ण झाले. वत रोंग खुन संपूर्णपणे पांढऱ्या रंगाचे असून आरश्याच्या मोझॅक टाइल्सने सजवले आहे. या मंदिराचा पांढरा रंग बुद्धांच्या पवित्रतेचे प्रतीक आहे.  मंदिरामध्ये जागोजागी पौराणिक मूर्ती आणि पेंटिंग्स असलेली एक गॅलरी आहे. वत रोंग खुन चिअंग रायच्या दक्षिणेकडे १५ किमी अंतरावर आहे. वत रोंग खुन आज थायलंडची राष्ट्रीय ओळख झाले आहे.

थाँग

थाँग हा चिअंग रायच्या उत्तर दिशेस जिल्हा आहे.

Phu Chi Fah

फू चि फा 

चिअंग प्रांतातील अँमफो थॉंग जिल्ह्यामध्ये पूर्व दिशेस १३० किमी अंतरावर फू चि पा हा पर्वत आहे.

फू चि पा फॉरेस्ट पार्क:- फू चि पा फॉरेस्ट पार्क पा मै इंग (Pa Mae Ing) आणि पा मै नाओ (Pa Mae Ngao) नॅशनल फॉरेस्ट रिझर्व्हच्या क्षेत्रामध्ये आहे. हा भाग फॉरेस्ट कन्सर्व्हेशन एरिया (झोन सी) मध्येसुद्धा येतो. याचे एकूण क्षेत्रफळ २,५०० राय आहे. हे पार्क चिअंग रायपासून १३० किमी म्हणजे दोन अडीच तासाच्या ड्राइव्हच्या अंतरावर आहे.  बसने आले असता हा प्रवास चार तासांचा आहे.  येथील पर्वताशिखारावरून सूर्योदय आणि  सूर्यास्ताचे दृश्य पाहण्यासारखे आहे. या पर्वताशिखरावरून ढगांचा जणू काही समुद्र दिसतो. हिवाळ्यामध्ये येथील पर्वतावर निरनिराळ्या जातींची सुंदर रंगीबेरंगी फुले दिसू लागतात. या भागाची पूर्ण मजा घेण्यासाठी येथे रात्री राहणे आवश्यक आहे. पर्वतशिखरावर भरपूर रिझॉर्ट्स आणि कँपिंग साइट्स आहेत.        

चिअंग रायमधील नमुना प्रवासकार्यक्रम

एक दिवसाचा प्रवासकार्यक्रम:

चिअंग मायहून  कोचने  चिअंग रायला  आगमन.

वाटेवर मे काचन (Mae Kachan) येथील गरम पाण्याचा झरा पाहणे.

चिअंग राय शहराचा दौरा करणे.

चिअंग सेनला जाऊन वत पा साक (Wat Pa Sak) मंदिर आणि इतर मंदिरे पाहणे. तेथील म्युझियम पाहणे. 

थोडे पुढे सोप रुआक (Sop Ruak) येथे येणे. सोप रुआक येथे रुआक आणि  मीकॉम्ग या नद्यांचा संगम पाहणे.

३.      परिशिष्टे

Buddhist temples in Chiang Rai

1. Wat Phra That Doi Chom Thong
2. Wat Phra Kaeo, Chiang Rai,
3. Wat Phra Sing, Chiang Rai,
4. Wat Doi Khao Khwai,
5. Wat Rong Khun, a modern temple built since 1998 by Thai artist Chalermchai Kositpipat
6. Chedi Doi Trimoorati

હવે થોડું હસો 😊

નમ્ર છોકરો:

એક વાર એક ડોશી બસમાં ચઢી. બસમાં ભારે ગર્દી જોઈને તે ઊભી રહી. તેને જોઈને એક છોકરો નમ્રતાપૂર્વક ઊભો થયો અને ડોશીને કહ્યું,

“બેસો, ડોશીબા.”

પણ ડોશીએ કહ્યું,

“બેસ રે છોકરા, બેસી જા,”

અને છોકરાને જ બેસાડી દીધો.

આવું ચાર–પાંચ વાર બન્યું. અંતે છોકરો ચિડાઈ ગયો અને ડોશીને બોલ્યો,

“શું ડોશીબા, તમે મને મારા ઘરે જવા દેશો કે નહીં? કારણ કે મારા સ્ટોપ બાદ ત્રણ–ચાર સ્ટોપ પસાર થઈ ગયા છે, પરંતુ તમે મને ઉતરવા જ દેતા નથી!”

હોશિયાર દીકરો:

એક વાર એક પતિએ છાપું વાંચતા વાંચતા પત્ની ને કહ્યું,,"અરે સાંભળો છો? અહીં એક નવા સંશોધન વિશે લખ્યું છે. આ સંશોધન પ્રમાણે જે પિતા હોશિયાર હોય, તેનો દીકરો મૂર્ખ નીકળે છે અને જે પિતા મૂર્ખ હોય, તેનો દીકરો હોશિયાર નીકળે છે."

"ચાલો, એક વાત તો પાક્કી થઈ," પત્નીએ કહ્યું.

"શું વાત?" પતિએ પૂછ્યું.

"આપણો મોંટી હોશિયાર નીકળવાનો છે," પત્નીએ જવાબ આપ્યો.

બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે લડાઇ:

ગંપૂ અભ્યાસ કરતો હતો. તેણે પપ્પાને પૂછ્યું,

“પપ્પા, બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે લડાઈ કેવી રીતે શરૂ થાય છે?”

પપ્પાએ કહ્યું,

“માની લો કે ઇંગ્લેન્ડ અને અમેરિકા વચ્ચે કોઈ મતભેદ થાય…”

મમ્મી વચ્ચે બોલી ઊઠી,

“પણ ઇંગ્લેન્ડ અને અમેરિકા વચ્ચે કોઈ મતભેદ નથી!”

પપ્પા: “અરે, હું તો ફક્ત ઉદાહરણ આપી રહ્યો છું.”

મમ્મી: “તમે ખોટું ઉદાહરણ આપી મારા દીકરાને ભ્રમિત કરો છો.”

પપ્પા: “આમાં કોઈ ભ્રમ નથી. તું જરા ચુપ રહી શકતી નથી?”

મમ્મી: “હું ગલત વાત પર ચુપ નહીં બેસું!”

ગંપૂ બોલ્યો,

“મમ્મી, પપ્પા, બસ કરો! હવે મને સારી રીતે સમજાઈ ગયું કે બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે ઝગડો કેવી રીતે શરૂ થાય છે.”

દારૂના દુષ્પરિણામો:

એક વખત એક શિક્ષક વર્ગમાં “દારૂના દુષ્પરિણામો” વિષય પર પાઠ સમજાવી રહ્યા હતા. તેમને પ્રયોગ દ્વારા શીખવવાની પદ્ધતિ પર ખાસ વિશ્વાસ હતો.

તેથી તેમણે ટેબલ પર કાચના બે ગ્લાસ મૂક્યા — એક ગ્લાસમાં સાદું પાણી હતું અને બીજા ગ્લાસમાં દારૂ હતો.

પછી શિક્ષકે બે કીડા લીધા. એક કીડાને પાણી ભરેલા ગ્લાસમાં અને બીજા કીડાને દારૂ ભરેલા ગ્લાસમાં નાખ્યા.

પાણીના ગ્લાસમાં નાખેલો કીડો આરામથી પાણીમાં તરતો રહ્યો, પરંતુ દારૂના ગ્લાસમાં નાખેલો કીડો તડફડાયો અને થોડા જ સમયમાં મરીને નીચે તળીયે બેસી ગયો.

ત્યાર બાદ શિક્ષકે ગણુને પૂછ્યું,

“ગણુ, આમાંથી આપણે શું શીખ મેળવીએ?”

ગણુએ તરત જ જવાબ આપ્યો,

“ગુરૂજી, આમાંથી તો એ શીખ મળે છે કે પેટમાં રહેતા કીડા મારવા દારૂ પીવી ખૂબ જ જરૂરી છે!”

મૂર્ખ કોણ?

એક વખત બે પિતાઓ તેમના દીકરાઓ કેટલા મૂર્ખ છે તે અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા.

પહેલા પિતાએ કહ્યું,

“તે દિવસે મેં મારા દીકરાને એક રૂપિયો આપ્યો અને કહ્યું — ‘જા, બજારમાં જઈને એક ટીવી લઈ આવ.’

અને તે મૂર્ખ ખરેખર બજાર ગયો!”

બીજા પિતાએ કહ્યું,

“આ તો કાંઈ જ નથી. તે દિવસે મેં મારા દીકરાને કહ્યું — ‘જા, પેલા ઓરડામાં જઈને જોઈ આવ કે હું ત્યાં છું કે નહીં.’

અને તે બેવકૂફ ખરેખર જોવા ગયો!”

એ જ સમયે, તે બંને છોકરાઓ પણ તેમના પિતાઓ વિશે વાત કરી રહ્યા હતા.

એક છોકરાએ કહ્યું,

“મારા પપ્પાને પૂરું કામ સમજાવવાની આદત જ નથી. તે દિવસે મને એક રૂપિયો આપીને બજારમાંથી ટીવી લાવવા કહ્યું, પણ સોની કે સેમસંગ — કયું મોડેલ લાવવું તે કહ્યું જ નહીં!”

બીજો છોકરો બોલ્યો,

“મારા પપ્પાને પોતે કામ કરવાની આદત જ નથી. તે દિવસે મને કહ્યું — ‘જા, પેલા ઓરડામાં જઈને જોઈ આવ કે હું ત્યાં છું કે નહીં.’

પણ અમારા ઘરે દરેક ઓરડામાં ટેલિફોન છે! ફોન કરીને પૂછી શકતા ન હતા?”

જીવનમાં ચઢાવ-ઉતાર:

એક વાર બે મિત્રો ઘણા દિવસો પછી મળ્યા.

મિત્ર ૧: કેમ છો ભાઈ? જીવન કેવું ચાલી રહ્યું છે?

મિત્ર ૨: ઠીક છું. જીવન છે તો ચઢાવ-ઉતાર તો આવશે જ.

મિત્ર ૧: કેમ? શું થયું?

મિત્ર ૨: મારા પિતાજી ગુજરી ગયા.

મિત્ર ૧: અરેરે! બહુ ખરાબ થયું.

મિત્ર ૨: પણ તેમણે મારા માટે ઘણી મિલકત છોડી હતી.

મિત્ર ૧: બહુ સારું.

મિત્ર ૨: પણ એ મિલકતને આગ લાગી અને બધું બળી ગયું.

મિત્ર ૧: બહુ ખરાબ.

મિત્ર ૨: પણ મિલકતનો વીમો કરાવ્યો હતો.

મિત્ર ૧: બહુ સારું.

મિત્ર ૨: પણ આગની ખબર સાંભળીને વીમા કંપનીના મેનેજરને હાર્ટ એટેક આવ્યો અને તે મરી ગયો.

મિત્ર ૧: બહુ ખરાબ.

મિત્ર ૨: પણ મેં તેની વિધવા પત્ની સાથે લગ્ન કરી લીધા.

મિત્ર ૧: બહુ સારું.

મિત્ર ૨: પણ તે સ્વભાવથી ખૂબ જ ખરાબ છે અને વાતે વાતે ઝગડો કરે છે.

મિત્ર ૧: બહુ ખરાબ.

મિત્ર ૨: પણ તેના પાસે ઘણાં પૈસા છે.

મિત્ર ૧: બહુ સારું.

મિત્ર ૨: પણ એક દિવસ ઝગડામાં તેણે ઘરને આગ લગાવી દીધી.

મિત્ર ૧: બહુ ખરાબ.

મિત્ર ૨: પણ એ આગમાં તે પોતે જ બળી ગઈ.

છોકરાની પ્રગતિ:

એક વાર એક શાળા નિરીક્ષક તપાસ માટે એક શાળામાં આવ્યા.

તેઓ એક વર્ગમાં બેસીને શિક્ષક સાથે વાતચીત કરી રહ્યા હતા. વાત કરતાં કરતાં તેમણે શિક્ષકને પૂછ્યું:

“તમારા વિદ્યાર્થીઓની પ્રગતિ વિશે તમારું શું મત છે?”

શિક્ષકે જવાબ આપ્યો:

“તેમની ઉંમર પ્રમાણે તેમની બહુ સારી પ્રગતિ છે. તેમનો બુદ્ધિઆંક પણ ઘણો ઊંચો છે.”

નિરીક્ષકે એક છોકરાને બોલાવ્યો અને પૂછ્યું:

“બેટા, કહો — એક અને એક કેટલા?”

“ત્રણ.”

“જોયું ને? તેની ઉંમર પ્રમાણે તેનો જવાબ તો સાચા જવાબ સાથે ઘણો મેળ ખાય છે!” શિક્ષકે ગર્વથી ફૂલાઈને કહ્યું.

શિવધનુષ્ય કોણે તોડ્યું?:

એક વાર એક શાળા નિરીક્ષક શાળાની તપાસ કરવા આવ્યા. તેઓ એક વર્ગમાં ગયા અને એક વિદ્યાર્થીને પ્રશ્ન પૂછ્યો:

“બેટા, બતાવો — શિવધનુષ્ય કોણે તોડ્યું?”

છોકરો બહુ ગભરાઈ ગયો અને તરત જ બોલ્યો:

“મેં નહીં તોડ્યું!”

આ જવાબ સાંભળીને નિરીક્ષકને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો. તેમણે વર્ગશિક્ષકને આ વાત જણાવી.

વર્ગશિક્ષકે શાંતિથી જવાબ આપ્યો:

“સાહેબ, એ છોકરો સાચું બોલે છે. આવું કામ તે ક્યારેય નહીં કરે.”

હવે નિરીક્ષકનો ગુસ્સો વધ્યો. તેઓ સીધા હેડમાસ્ટર પાસે ગયા અને આખી ઘટના કહી.

હેડમાસ્ટરે શાંતિથી વાત સાંભળી અને કહ્યું:

“અમારી શાળાનો નિયમ છે કે કોઈપણ વિદ્યાર્થીએ શાળામાં કીમતી વસ્તુ લાવવી નહીં. છતાં જો કોઈ કીમતી વસ્તુ લાવવામાં આવી હોય અને તે તૂટી જાય, તો તેની જવાબદારી શાળા લેતી નથી.”

સાન્ત્વન:

એક માણસને બે છોકરાઓ હતા. બન્ને મૂર્ખ હતા, અને એ માણસને તેની જાણ હતી.

એક વાર તેના એક સગા ગુજરી ગયા. સાન્ત્વન કરવા જવું જરૂરી હતું, પરંતુ માણસની તબિયત સારી નહોતી. તેથી તેણે બન્ને છોકરાઓને બોલાવીને કહ્યું:

“તમે બન્ને સાન્ત્વન કરવા જઈ આવો.”

છોકરાઓ બોલ્યા:

“પિતાજી, અમે જરૂર જઈશું. પરંતુ અમે ક્યારેય સાન્ત્વન કરવા ગયા નથી. તો શું બોલવું, તે અમને શીખવાડો.”

પિતાએ સમજાવ્યું:

“ત્યાં આજુબાજુના લોકો શું બોલે છે તે સાંભળજો અને તે પ્રમાણે બોલજો.”

છોકરાઓએ કહ્યું:

“તમે ચિંતા ન કરો. અમે સારી રીતે સાન્ત્વન કરી આવશું. તમે આરામ કરો.”

બન્ને ભાઈઓ નીકળી પડ્યા.

નાનો ભાઈ પહેલા પહોંચ્યો. ઘરની બહાર કેટલાક લોકો વાત કરતાં હતાં:

“સારું થયું, ગામ પરની પીડા ટળી.”

નાના ભાઈએ એ સાંભળ્યું. તે અંદર ગયો અને કાકીને કહ્યું:

“કાકી, સારું થયું. ગામ પરની પીડા ટળી.”

આ સાંભળીને મરેલા સગાના છોકરાઓને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો. તેમણે નાના ભાઈને સારી રીતે ધોઈ નાખ્યો અને બહાર કાઢી નાખ્યો.

થોડી વારમાં મોટો ભાઈ ત્યાં આવ્યો. તેને આખી ઘટના સમજાઈ ગઈ. તેણે ગુસ્સે ભરાયેલા છોકરાઓને કહ્યું:

“મારો નાનો ભાઈ મૂર્ખ છે. આગળથી જો તમારા ઘરમાં કોઈ મરે, તો સાન્ત્વન કરવા તેને નહીં મોકલું — હું પોતે  એકલોજ આવીશ.”

આ સાંભળતાં જ મરેલા માણસનાં બચ્ચાને વધું ગુસ્સો આવ્યો. તેમણે મોટા ભાઈને પણ માર મારીને હંકાળી દીધો.

બચાવ:

એક વાર એક ખેડૂતે પોતાના પાડોશી પાસેથી એક માટલું ઉછીનું લીધું. માટલું ઘરે લાવ્યા પછી તેના પર એક બિલાડી કૂદી પડી અને માટલાને તડો પડી ગયો.

પાડોશીએ આ બાબતે ગામના ન્યાયાધીશ પાસે ફરિયાદ કરી.

ખેડૂત ગભરાઈ ગયો. સલાહ લેવા માટે તે એક વકીલ પાસે ગયો.

વકીલે પૂછ્યું:

“તમે માટલું લેતા વખતે કોઈ સાક્ષી હાજર હતો?”

ખેડૂતે ના પાડી.

વકીલ બોલ્યો:

“ખૂબ સારું. તમે ત્રણ રીતે તમારો બચાવ કરી શકો છો.”

પછી વકીલે તેને બચાવના ત્રણ રસ્તા સમજાવ્યા.

ન્યાયનો દિવસ આવ્યો. ન્યાયાધીશે ખેડૂત પરનો આરોપ વાંચ્યો અને પૂછ્યું:

“તમને તમારા બચાવમાં શું કહેવું છે?”

ખેડૂતે કહ્યું:

“હા, ન્યાયાધીશ મહારાજ.

એક — મેં માટલું પરત આપ્યું ત્યારે તે સચોટ હતું.

બે — મેં માટલું લીધું ત્યારે જ તેને તડો હતો.

ત્રણ — મેં માટલું લીધું જ નહોતું.”

ન્યાયાધીશે  સાંભળી લીધું અને ખેડૂતને દંડ કર્યો.

ખેડૂત બડબડતો બહાર નીકળ્યો:

“આ વકીલ ઠગ છે! લોકો પાસેથી પૈસા લઈને છેતરે છે!”

શ્રેષ્ઠ કોણ — સૂરજ કે ચાંદ?

એક ગામમાં એક ખેડૂત રહેતો હતો. તેના છોકરાએ એક દિવસ પોતાની માને પ્રશ્ન પૂછ્યો:

“મા, મારા અભ્યાસમાં પ્રશ્ન છે — શ્રેષ્ઠ કોણ, સૂરજ કે ચાંદ? તમે મને કહેશો?”

માએ કહ્યું:

“બેટા, અભ્યાસની શંકા પિતાજીને પૂછ. તારી મા એટલી શીખેલી નથી.”

સાંજે ખેડૂત ઘરે આવ્યા પછી છોકરાએ એ જ પ્રશ્ન પિતાજીને પૂછ્યો.

ખેડૂત બોલ્યો:

“અમારા સમયમાં અભ્યાસમાં આવા મુશ્કેલ પ્રશ્નો પૂછાતા નહોતા. પણ આપણા ગામના મુખિયા બહુ હોશિયાર છે. હું તેમને પૂછીને તને કહું.”

ખેડૂત મુખિયા પાસે ગયો અને એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

મુખિયા થોડા વિચારમાં પડ્યા. તેમણે કહ્યું:

“પ્રશ્ન સામાન્ય નથી, પણ હું બે દિવસમાં જવાબ આપીશ.”

બે દિવસ પછી ખેડૂત ફરી મુખિયા પાસે ગયો.

મુખિયાએ કહ્યું:

“મારા ખ્યાલથી ચાંદ શ્રેષ્ઠ છે. કારણ કે દિવસે તો આપણે જોઈ શકીએ છીએ. એ સમયે પ્રકાશ આપવો કોઈ મોટું કામ નથી. પરંતુ રાત્રે અંધારું હોય છે અને આપણને પ્રકાશની જરૂર પડે છે. ત્યારે ચાંદ આપણને પ્રકાશ આપે છે. તેથી ચાંદ શ્રેષ્ઠ છે.”

ગોપાળરાવનો બસ પ્રવાસ:

એક વાર ગોપાળરાવ બસમાં પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા. સાંજનો સમય હતો અને મુસાફરી રાત્રિભરની હતી. થોડું આગળ જઈને આગામી બસ સ્ટોપ પર બગલમાં ગાંઠિયો દબાવીને એક ડોશીમા બસમાં ચઢ્યાં અને ગોપાળરાવની બાજુમાં બેસ્યાં.

રાત થઈ. ડોશીમાએ ગોપાળરાવને કહ્યું:

“બેટા, તું મને આણંદ આવે ત્યારે ઉઠાવજે?”

“હા ડોશીમા, ચોક્કસ ઉઠાવીશ. તમે નિરાંતે સુઈ જાઓ,” ગોપાળરાવે જવાબ આપ્યો.

“તું બહુ સારો છોકરો છે. ઈશ્વર તને હંમેશા સુખી રાખે,” એમ કહીને ડોશીમા ઊંઘી ગયા.

થોડા સમય પછી ગોપાળરાવને પણ ઊંઘ આવી ગઈ અને તે પણ સૂઈ ગયા.

સવાર થઈ ત્યારે ગોપાળરાવની ઊંઘ ખુલ્યાં. ડોશીમા હજુ ઊંઘમાં હતા. ગોપાળરાવ કંડક્ટર પાસે જઈને પૂછે છે:

“ભાઈ, હવે આણંદ આવવામાં કેટલો સમય છે?”

કંડક્ટરે કહ્યું:

“સાહેબ, આણંદ તો ત્રણ કલાક પહેલાં જ નીકળી ગયું! શું તમને ત્યાં ઉતરવાનું હતું?”

આ સાંભળતાં જ ગોપાળરાવના હાથ-પગ ઠંડા પડી ગયા. તેમણે ગભરાઈને કહ્યું:

“ભાઈ, કંઈ પણ કરો, પણ બસ ફરીથી આણંદ લઈ જાવો.”

કંડક્ટર ગુસ્સે બોલ્યો:

“શું વાત કરો છો સાહેબ! બસ મોડી પહોંચશે, લોકો ફરિયાદ કરશે. મારી નોકરી જોખમમાં મૂકી દઉં?”

ગોપાળરાવે વિનંતી કરી:

“ભાઈ, આ મારા જીવન-મરણનો પ્રશ્ન છે. મારો ઉપકાર કરો.”

કંડક્ટરે કહ્યું:

“ડ્રાઇવરને પૂછીને કહું.”

થોડી વારમાં કંડક્ટર પાછો આવ્યો અને બોલ્યો:

“ઠીક છે. તમે અમને બંનેને દસ હજાર રૂપિયા આપો, તો અમે જોખમ લેવા તૈયાર છીએ.”

ગોપાળરાવે ખિસ્સામાંથી પૈસા ભેગા કરીને દસ હજાર રૂપિયા આપ્યા.

“તમારો ઉપકાર હું જીવનભર ભૂલી શકીશ નહીં,” એમ કહીને તેઓ પોતાની સીટ પર આવીને બેસી ગયા. ડોશીમા હજુ નસકોરાં બોલાવતા હતા.

થોડી વારમાં બસ ફરીથી આણંદ પહોંચી. ગોપાળરાવે પ્રેમથી ડોશીમાને જગાડ્યા:

“ડોશીમા, ઉઠો, આણંદ આવી ગયું.”

ડોશીમા આંખો ચોળીને જાગ્યા, બારી બહાર જોયું. પછી પોતાની ગાંઠિયાંમાંથી નાનું વાસણ કાઢ્યું, એક ઘૂંટ પાણી પીધું, વાસણ પાછું મૂક્યું અને ફરીથી સૂવા લાગ્યા.

ગોપાળરાવ આશ્ચર્યથી પૂછે છે:

“ડોશીમા, તમને ઉતરવાનું નથી?”

ડોશીમા બોલ્યા:

“ના બેટા, મારે તો ફક્ત  પાણી પીવું હતું.  તું બહુ સારો છોકરો છે. ઈશ્વર તને સુખી રાખે. હવે મને મહેમદાવાદ આવ્યા પછી ઉઠાવ,'

અને તેઓ ફરીથી સૂઈ ગયા.

સઙ્કીર્ણ વિચાર

મુંબઇની ચાની મજા:

મુંબઈની ચા વિશે હજી એક વાત કહું.

જો તમે મુંબઈમાં રહ્યા હશો, તો તમે પણ આ અનુભવ કર્યો હશે.

તમે મુંબઈની ઓફિસમાં બેઠા બેઠા ચા ઓર્ડર કરો છો, અને એક છોકરો સ્ટીલના સ્ટેન્ડમાં ગ્લાસો ગોઠવીને ચા લાવે છે.

મને ગ્લાસમાં ચા પીવાનું એટલું ગમે છે કે રજાના દિવસોમાં પણ ક્યારેક બપોરે આરામખુરશીમાં બેસીને હું ગ્લાસમાં ચા પીઉં છું અને મુંબઈના ઓફિસના દિવસોની યાદ તાજી કરું છું.

મોરારજી દેસાઈ:

મોરારજી દેસાઈ એક સાચા ગાંધીવાદી કાર્યકર્તા હતા. હું તો એમ માનું છું કે તેઓ છેલ્લાં ગાંધીવાદી કાર્યકર્તા હતા, કારણ કે તેમના પછી નામ લેવા જેવો બીજો કોઈ ગાંધીવાદી કાર્યકર્તા થયો જ નથી.

મોરારજી દેસાઈ બોમ્બે રાજ્યના મુખ્યમંત્રી રહ્યા હતા. જનતા પક્ષની સરકાર સત્તામાં આવ્યા પછી તેઓ દેશના વડા પ્રધાન બન્યા.

તેમના કઠોર નિર્ણયો કારણે તેમને ક્યારેય વિશેષ લોકપ્રિયતા મળી નહીં, પરંતુ તેમની સાદી જીવનશૈલી અને પ્રામાણિકતા અંગે કોઈને શંકા નથી.

આર્ટિફિશલ જ્વેલરી:

જે કોઈએ આર્ટિફિશિયલ જ્વેલરી અને આર્ટિફિશિયલ દાગીનાઓની શોધ કરી, તેણે પતિજાતિ પર બહુ મોટો ઉપકાર કર્યો છે—એવું મારું પ્રામાણિક મત છે. સાચી જ્વેલરી અને સાચા દાગીના બહુ મોંઘા હોય છે અને તેમને વારંવાર ખરીદવા શક્ય નથી.

મહિલાઓને તો દરેક પ્રસંગે અને દરેક પોશાક સાથે મેળ ખાતી જ્વેલરી અને દાગીનાઓ જોઈએ—આ જરૂરિયાત આર્ટિફિશિયલ જ્વેલરી અને દાગીનાઓ સુંદર રીતે પૂરી કરે છે. તે આકર્ષક દેખાય છે અને બહુ સસ્તી પણ હોય છે.

એટલે જ હું કહું છું કે બધા પતિઓએ આર્ટિફિશિયલ જ્વેલરી અને દાગીનાઓની કલ્પના કરનાર ડિઝાઇનરને શોધીને તેનો સન્માન કરવો જોઈએ.

પાપી માણસને સજા કરવાનો અધિકાર:

એક વખત ઈસુએ એક દૃશ્ય જોયું. કેટલાક લોકો એક મહિલાને પથ્થર મારવા તૈયાર હતા. લોકોએ કહ્યું કે તે પાપી સ્ત્રી છે અને તેને પથ્થર મારીને મારી નાખવાનો નિર્ણય લેવાયો છે.

ઈસુએ કહ્યું,

“તમે નિશ્ચિતપણે આ નિર્ણયની અમલવારી કરો, પરંતુ જે વ્યક્તિએ પોતાના જીવનમાં ક્યારેય પાપ કર્યું ન હોય, તેને જ પાપી માણસને સજા કરવાનો અધિકાર છે — એવો શાસ્ત્રનો ઉપદેશ છે.”

આ સાંભળીને દરેક માણસ વિચારમાં પડી ગયો. કોઈને યાદ આવ્યું કે તેણે બાળપણમાં પોતાના પિતાને જુઠું બોલ્યું હતું, કોઈને યાદ આવ્યું કે તેણે એક વખત ચોરી કરી હતી. આ રીતે વિચારતા વિચારતા એક પછી એક માણસ ત્યાંથી જતા રહ્યા અને અંતે ત્યાં કોઈ જ ન રહ્યું.

ત્યારે ઈસુએ તે મહિલાને ઉપદેશના ચાર શબ્દો કહીને વિદાય આપી. ઈસુના અશ્રુભર્યા નેત્રોનો આભાર માનીને તે મહિલા ત્યાંથી નીકળી ગઈ.

પુણેમાં અઢારમી સદીમાં પેશવાઈની રાજવટ બહુ પ્રસિદ્ધ હતી. તે સમયે નાનાસાહેબ પેશવા હતા. પેશવાના દરબારમાં નાના ફડણવીસ નામના હોશિયાર મુત્સદ્દી હતા.

નાના ફડણવીસની ચતુરાઈ:

એક દિવસ પેશવાના દરબારમાં એક પંડિત આવ્યો. તે ચાર-પાંચ ભાષાઓ અસ્ખલિત રીતે બોલતો હતો. તેણે દરબારને પડકાર આપ્યો કે જો તમારા દરબારમાં ખરેખર હોશિયાર લોકો હોય, તો મારી માતૃભાષા ઓળખી બતાવો.

પેશવાએ આ કામ નાના ફડણવીસને સોંપ્યું. નાના ફડણવીસે પંડિતને કહ્યું, “તમે બહુ દૂરથી આવ્યા છો, એટલે થાકી ગયા હશો. આજે અહીં આરામ કરો અને કાલે ફરી દરબારમાં આવો.”

નાના ફડણવીસે તેની રહેવાની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરી. પંડિતે ભોજન લીધું અને બપોરે ઊંઘી ગયો. એ સમયે નાના ફડણવીસ ચુપચાપ પંડિતના ઓરડામાં આવ્યા અને તેના મોઢા પર થોડું ઠંડું પાણી છાંટ્યું. પંડિત અચાનક જાગી ગયો અને બોલ્યો, “શું છે?”

આ સાંભળીને નાના ફડણવીસ શાંતિથી ત્યાંથી નીકળી ગયા.

બીજા દિવસે દરબારમાં નાના ફડણવીસે જાહેર કર્યું કે પંડિતની માતૃભાષા ગુજરાતી છે. પંડિત આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો અને પૂછ્યું કે તમે આ કેવી રીતે ઓળખ્યું?

નાના ફડણવીસે કહ્યું, “ગઈ કાલે બપોરે જ્યારે તમે ઊંઘમાં હતા, ત્યારે મેં તમારા પર પાણી છાંટ્યું. તમે અચાનક જાગીને ‘શું છે?’ એવું કહ્યું. માણસ કેટલીય ભાષાઓમાં નિષ્ણાત હોય, છતાં ઊંઘમાંથી ચમકી ઊઠે ત્યારે તે પોતાની માતૃભાષામાં જ બોલે છે.”

પંડિતે નાના ફડણવીસની ચતુરાઈની ખૂબ પ્રશંસા કરી. પેશવાએ પણ તેમને શાબાશી આપી અને કહ્યું, “તમે આપણા દરબારની લાજ રાખી.”

महाराजांचा प्रसाद न घेता गेल्याने भाऊ राजाराम कवर रस्ता चुकतो

(श्री गजानन विजय 

अध्याय २० 

ओवी १११ ते १४३)

श्री गजानन विजय ग्रंथातील ही कथा महाराजांच्या भक्तांना महाराजांच्या समाधीनंतर आलेल्या अनुभवाची आहे. 

महाराजांचे  एक भक्त  भाऊ राजाराम कवर हे खामगावमध्ये डॉक्टर होते. त्यांची  तेल्हाऱ्याला बदली झाली म्हणून ते जाण्यापूर्वी  सहकुटुंब  शेगावी मठात श्रींचे दर्शन घेण्यासाठी आले.

वेळ  संध्याकाळची होती.  त्या वेळी  मठाधिपती असणाऱ्या  बाळाभाऊंनी  कवरांना विनंती केली की मठात आला आहात तर प्रसाद घेऊन जा.  शिवाय  आज व्यतिपात (= ज्योतिषशास्त्रानुसार एक अशुभ योग) आहे.  परंतु जरुरीचे काम असल्याने कवर  गाडीवानास दमणी (=घोडागाडी)  जुंपण्यास सांगून  तेल्हाऱ्याला जाण्यास  निघाले. 

खूप वेळ गाडी चालवल्यानंतर  गाडी एका अज्ञात ठिकाणी येऊन पोहचली. कवर  गाडीतून उतरून पाहतात तर या ठिकाणाचा काहीच पत्ता लागत नाही . तेथे  समोर एक तलाव  दिसत होता.  

कवर  चिडून गाडीवानाला म्हणाले, ' तू हे कुठे आणलेस?' 

गाडीवान हात जोडून सांगू लागला की,'  मी तर नेहमीच्या रस्त्याने आलो.' 

अंधार पडू लागला होता.   कवर स्तब्ध झाले आणि त्यांच्या डोक्यात प्रकाश पडला की हे समर्थांचे कृत्य आहे. ते म्हणाले , ' तलावाच्या दुसऱ्या बाजूला      घागरमाळांचा (= बैलांच्या गळ्यांत बांधण्यात येणाऱ्या घंटांचा )  आवाज येतो आहे. त्या आवाजाच्या रोखाने गाडी ने.' 

गाडीवानाने  गाडी आवाजाच्या रोखाने  नेली  आणि गाडी   शेगावला  आली. कवर ती रात्र शेगावात राहिले आणि  सकाळी पुन्हा मठात आले.

बाळाभाऊ म्हणाले , 'पहा, महाराजांनी तुम्हाला व्यतिपाताच्या दिवशी जाऊ दिले नाही.'

कवरांनी त्या दिवशी प्रसाद घेतला आणि दुसऱ्या दिवशी ते तेल्हाऱ्याला गेले.

घागरमाळा : येथील घागरमाळा या शब्दाचा अर्थ गजानन विजय पोथीचे नित्य वाचन करणारी माझी बहीण शामला हिने सांगितला आहे.

व्यतिपात योग : व्यतिपात योग  तेव्हा होतो जेव्हा सूर्य व चंद्र यांच्या गतीचा विशिष्ट कोनीय संबंध (योग) बनतो. हा योग पंचांगात अमंगल मानला जातो.

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved