આ કથા મને બાળપણમાં ‘ચાંદામામા’ માસિકમાં વાંચેલી યાદ છે. કથાનું નામ હતું ' વિધિલિખિત.' મૂળ કથા ટૂંકી હતી; અહીં મેં મારી કલ્પના અને વિસ્તરણ ઉમેરીને તેને વધુ રસપ્રદ બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
એક રાજા અને રાણી રહેતા હતા. તેમને એક દીકરી હતી—અર્થાત્ રાજકન્યા. રાજકન્યા મોટી થઈ અને લગ્નની ઉંમરે આવી.
રાજા અને રાણી રાજકન્યા માટે યોગ્ય સ્થળો શોધવા લાગ્યા. પરંતુ આ તો એક બહાનું હતું. કારણ કે રાજાના સગામાં એક છોકરો હતો અને રાજાના મનમાં હતું કે રાજકન્યાનું લગ્ન તેની સાથે થઈ જાય. એ જ રીતે રાણીના સગામાં પણ એક છોકરો હતો, અને રાણી પણ પ્રયત્ન કરતી હતી કે રાજકન્યાનું લગ્ન તેના સગામાં રહેલા છોકરા સાથે થઈ જાય.
એ જ સમયે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવજી ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.
રાજા અને રાણી વચ્ચે પોતાની કન્યાનું લગ્ન પોતાના સગા સાથે કરાવવાની સ્પર્ધા જોઈને વિષ્ણુ અને શિવજીને બહુ આશ્ચર્ય થયું. તેમણે બ્રહ્માને પૂછ્યું, ‘સંસારમાં બધાની જોડીઓ તમે જ બનાવો છો. એટલે જ લોકો લગ્ન પછી કહે છે કે મારી તો તેની સાથે જ બ્રહ્મગાંઠ બંધાઈ હતી.’
બ્રહ્માએ આ વાત સાંભળી ફક્ત સ્મિત કર્યું. પછી વિષ્ણુ અને શિવજીએ ફરી બ્રહ્માને પૂછ્યું, ‘બ્રહ્મા, હવે તમે અમને બતાવો કે આ રાજકન્યાનું લગ્ન રાજાના સગા સાથે થશે કે રાણીના સગા સાથે?
બ્રહ્માએ પોતાની દાઢી પર હાથ ફેરવતા કહ્યું, ‘આ બન્નેમાંથી કોઈ સાથે પણ રાજકન્યાનું લગ્ન નહીં થાય.’
‘શું વાત કરો છો, બ્રહ્મા? તો શું રાજા અને રાણીની મહેનત પાણીમાં જવાની છે?’ વિષ્ણુએ પૂછ્યું.
‘પણ બતાવો તો સાચું કે રાજકન્યા જેના ગળામાં માળા મૂકે, તે ભાગ્યવાન કોણ છે?’ શિવજીએ ઉત્સુકતાથી પ્રશ્ન કર્યો.
‘તે ભાગ્યવાન તો તમે દૂર જોઈ શકો છો—જે રસ્તા પર ભીખ માગી રહ્યો છે,’ બ્રહ્માએ આંગળીથી દૂર નિર્દેશ કરતાં ઉત્તર આપ્યો.
“‘બ્રહ્મા, અમે અત્યાર સુધી માનતા હતા કે તમે ત્રિલોકમાં સૌથી વધુ જ્ઞાની છો. પરંતુ તમારો આ નિર્ણય અમને યોગ્ય લાગતો નથી,’ વિષ્ણુએ ફૂસફૂસ કરતા કહ્યું.
‘એવી સુંદર અને બુદ્ધિમાન રાજકન્યાનું લગ્ન એક ભિખારી સાથે? રાજા અને રાણી તો દુઃખથી પાગલ જ થઈ જશે!’ શિવજીએ ચિંતાભર્યા સ્વરમાં કહ્યું.
“‘અમે તમારું જ્ઞાન જોયું છે, હવે તમે અમારું સામર્થ્ય પણ જોઈ લો. હું સમગ્ર વિશ્વનું પાલન કરું છું,’ વિષ્ણુએ કહ્યું.
‘સમગ્ર વિશ્વનો અંત કરવાની શક્તિ તો મારી ત્રીજી આંખમાં છે,’ શિવજીએ કહ્યું.
‘આ લગ્ન અમને પસંદ નથી,’ વિષ્ણુએ કહ્યું.
‘આ લગ્ન અમે થવા નહીં દઈએ,’ શિવજીએ નિર્ધારપૂર્વક કહ્યું.
‘હું તમારા સામર્થ્યનો આદર કરું છું,’ બ્રહ્માએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું.”
“વિષ્ણુ અને શિવજીને લાગ્યું કે બ્રહ્માજી તેમની યોજના જાણે નહીં, એટલે તેઓ બાજુએ જઈને ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
‘નારાયણ, મને લાગે છે કે રાજવાડામાં રહેતી રાજકન્યા અને રસ્તા પર ફરતો ભિખારી—બન્ને મળવાની કોઈ શક્યતા નથી. આપણે આ વાત અહીં જ છોડીએ,’ શિવજીએ કહ્યું.
‘તમારા આ વિચારથી જ લોકો તમને ભોળા શંભુ કહે છે. બ્રહ્માએ બન્નેને મળવાની કોઈ યોજના જરૂર બનાવી હશે,’ વિષ્ણુએ કહ્યું.
‘તો શું કરીએ?’ શિવજીએ પૂછ્યું.
‘હું મારા ગરુડને કહીને ભિખારીને દરિયામાં આવેલા એવા ટાપુ પર છોડી દેવા કહિશ—જે ટાપુ પર હજુ સુધી કોઈ માણસ પહોંચ્યો જ નથી. તો રાજકન્યા ત્યાં કેવી રીતે પહોંચશે?’ વિષ્ણુએ પોતાની યોજના સમજાવી.
‘શાબાશ, ગિરિધારી! મને આ યોજના ઠીક લાગે છે. ચાલો, એમ જ કરીએ,’ શિવજીએ માથું ડોલાવતા કહ્યું.”
વિષ્ણુએ ગરુડને બોલાવીને પોતાની યોજના સમજાવી. આજ્ઞાધારક ગરુડે તરત જ આકાશમાં ઉડાન ભરી અને ભિખારીને પોતાના પગમાં ઉપાડી, વિષ્ણુએ જે ટાપુનું વર્ણન કર્યું હતું તે ટાપુ પર સાવ અલગ રીતે છોડી દીધો.
‘તમારો ભિખારી તો ગયો સાત સમંદર પાર! હવે તો રાજકન્યા માટે બીજું સ્થળ શોધી કાઢો, માનનીય બ્રહ્માજી!’ વિષ્ણુએ બ્રહ્માને ચીડવતા કહ્યું.
પણ બ્રહ્મા શાંત રહ્યા.
રાજવાડામાં રાણી બહુ ચિંતામાં હતી કે રાજા તેના પર માત કરી જાય. આખરે તેણે એક યોજના બનાવી. તે કન્યાને લઈને પાકશાળામાં આવી. ત્યાં ફળો, મીઠાઈ વગેરે થી ભરેલા મોટા મોટા ટોકરીઓ હતા. રાણીએ જલ્દીથી કન્યાના હાથમાં ફૂલોની માળા આપી અને તેને એક ટોકરીમાં છુપાવી દીધી. પછી કહ્યું, ‘જે આ ટોકરીનું ઢાંકણ ખોલે, તેના ગળામાં માળા નાખજે.’”
પોતાના સગાને પાકશાળામાં મોકલવા માટે રાણી ચાલી ગઈ.
ટાપુ પર ભિખારી ફરતો હતો અને આખરે રડવા લાગ્યો: ‘હે ઈશ્વર, હું જાણું છું કે હું ઘણો પાપી છું, એટલે તમે મને ભિખારી બનાવ્યો. પણ મેં એવું શું પાપ કર્યું કે તમે મને આ ટાપુ પર છોડી દીધો? આ ટાપુ તો સુંદર છે, પરંતુ અહીં ખાવા માટે કશું જ નથી. અહીં મને ભૂખથી મરવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો દેખાતો નથી.’”
“‘કેવી સરસ વાત છે! ભિખારી ભૂખથી મરી રહ્યો છે અને વિશ્વનો પાલનકર્તા શાંતિથી જોઈ રહ્યો છે. હા હા!’ શિવજીએ હસતા હસતા કહ્યું.”
“‘તમારી વાત સાચી છે, મહાદેવ. મારી યોજનાના કારણે બિચારો ભિખારી ભૂખથી તડપી રહ્યો છે. પણ મારો પ્રિય ગરુડ આ કામ ચુટકીસરખું કરશે,’ એવું કહીને વિષ્ણુએ ગરુડને ભિખારી માટે ખાવાનું બંદોબસ્ત કરવા કહ્યું.
આજ્ઞાધારક ગરુડે ફરીથી આકાશમાં ઉડાન ભરી અને ખાવા માટે કંઈક શોધતા રાજાના રસોડામાં પહોંચી ગયો. કોઈનું ધ્યાન નથી એ જોઈને તેણે એક મોટી ટોકરી પગથી ઉપાડી અને ફરીથી ઉડાન ભરીને ટાપુ પર પહોંચી ભિખારીની સામે મૂકી.
જે મોટા પક્ષીએ ભિખારીને ટાપુ પર છોડી દીધો હતો, તે જ ફરી આવીને તેની સામે ટોકરી મૂકી ગયો તે જોઈને ભિખારી ખૂબ ગદગદ થઈ ગયો. તેણે ભગવાનની માફી માગતા કહ્યું, ‘હે ભગવાન, તમે ખરેખર તમારા ભક્તની ચિંતા રાખો છો. મને ક્ષમા કરો કે કારણ વગર મેં તમને દોષ આપ્યો.’ ભિખારીને ખૂબ ભૂખ લાગી હતી, એટલે તેણે ઉત્સુકતાથી ટોકરીનું ઢાંકણું ખોલ્યું.
એ જ સમયે રાજકન્યા ટોકરીમાંથી બહાર આવી અને માએ બતાવ્યા મુજબ ભિખારીના ગળામાં માળા મૂકી દીધી. ભિખારી તો ખૂબ ચકિત થઈ ગયો. રાજકન્યા ભિખારીના ફાટેલા કપડા અને વિખરાયેલા વાળ જોઈને સમજી ગઈ કે આ ભિખારી છે. પરંતુ માની પસંદગી હશે તો સારી જ હશે, એમ તેણે માન્યું. ટોકરીમાં રહેલા ફળો અને મીઠાઈ કાઢીને તેણે ભિખારીને—હવે પોતાના પતિને—ખાવા આપી.
આકાશમાંથી આ બધું જોઈને વિષ્ણુ અને શિવજીએ બ્રહ્માને કહ્યું, ‘હે બ્રહ્મા, અમને ક્ષમા કરો. અમે પોતાને શ્રેષ્ઠ માનતા હતા, પરંતુ આજે અમે સમજી ગયા કે સાચા શ્રેષ્ઠ તો તમે છો.’
બ્રહ્માએ માથું હલાવીને કહ્યું, ‘એવું નથી. આપણામાં કોઈ શ્રેષ્ઠ નથી કે કોઈ કનિષ્ઠ નથી. આપણે તો પોતપોતાનું કામ કરીએ છીએ.’
આ વચન સાંભળી વિષ્ણુ અને શિવજીને સંતોષ થયો. ત્રણેય દેવોએ રાજકન્યા અને તેના પતિને દિવ્ય વિમાનમાં બેસાડીને તેમના ઘરે મોકલી દીધા.
રાજા અને રાણીને તેમની કન્યા જમાઈ સાથે આવી તે જોઈને ખૂબ આનંદ થયો. રાજકન્યાનું લગ્ન બહુ ધૂમધામથી પાર પડ્યું. આકાશમાંથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવજી વધૂ-વરને આશીર્વાદ આપી રહ્યા હતા.
Illustrations created with Microsoft Copilot (Copyright‑free original artwork)
© Dr Hemant Junnarkar
All rights reserved
अध्यायारंभ (१-११५)
