શાંતિની શોધ

૧. એક ક્ષણ માટે થોભો 🛑, શ્વાસ લો 👃

જો આપણે જીવનનો આનંદ માણવા માંગતા હોઈએ તો અવાજ ખૂબ જ જરૂરી છે. પરંતુ દુનિયાના ઘોંઘાટ, ધમાલમાં, આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો અંદરથી ખાલીપણું અથવા અસંતોષ અનુભવે છે. કારણ કે આપણે આંતરિક જીવનના અનુભવ માટે તરસ્યા છીએ. કંઈક પ્રાપ્ત કરવા, કંઈક જાણવા અથવા કંઈક બનવા માટે એક સૂત્ર શોધવાની એક અવર્ણનીય અનુભૂતિ છે. આ સૂત્ર શોધવા માટે, એક સરળ રસ્તો છે. શાંત જગ્યા શોધો, શાંતિથી બેસો અને શાંતિથી શ્વાસ લો. આ શાંત જાગૃતિની સ્થિતિમાં પોતાને શોધવાનો એક અલગ આનંદ છે.

૨. તમારા મન ના‌ બોસ બનો

આપણા વિચારો અત્યંત શક્તિશાળી હોય છે. સરેરાશ,  આપણા મનમાં  દરેકને દરરોજ છત્રીસ હજાર વિચારો આવે છે, અને દિવસ  તણાવપૂર્ણ બનતા આ સંખ્યા વધે છે. જ્યારે તમે તમારા વિચારો પર નિયંત્રણ મેળવો છો, ત્યારે તમે સુંદર, શક્તિશાળી અને શુદ્ધ વિચારો બનાવી શકો છો.

આપણ અને આપણા મન વચ્ચેનો આંતરિક સંઘર્ષ એ એક સતત સમસ્યા છે, જે બ્રહ્માબાબા ના ચિન્તનનો વિષય હતો.  આ સંઘર્ષને નિયંત્રિત કરવા માટે બાબાનુ મુખ્ય સૂચન દરરોજ સવારે અને સાંજે વીસ મિનિટ માટે મનને શાંતિથી અલગ રાખવાનું છે. મૌનનો અભ્યાસ કરીને, આપણ મન પર નિયંત્રણ મેળવી શકીએ છીએ અને તેના બળવાખોર વિચારોને નિયંત્રિત કરી શકીએ છીએ.

૩. પહેલું પગલું ભરવાનો પડકાર સ્વીકારો.

જ્યારે તમે મૌન પાળવાનું નક્કી કરો છો, ત્યારે તમારું મન તરત જ વિચલિત થઈ જશે અને તમને કહેશે, 'આ આધ્યાત્મિક વસ્તુ વાસ્તવિક નથી.'

છતાં તમારે પહેલું પગલું ભરવું જોઈએ અને શાંતિની નવી ભાષા સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. નવી ભાષા એ લાગણીઓ અને વલણની ભાષા છે. તમારા મન સાથે વાત કરો, તેને શાંતિ અને સ્થિરતા તરફ દોરો, અને તેને વિક્ષેપ ન પડવા દો. વિચારો, 'હું એક શાંતિપ્રિય આત્મા છું.'

૪. શાંતિના મૂળાક્ષરો શીખો

જ્યારે તમે કોઈપણ નવી ભાષા શીખો છો, ત્યારે તેની શરૂઆત તેની મૂળભૂત બાબતો, એટલે કે ભાષાના વ્યાકરણ શીખવાથી થાય છે. શાંતિના ભાષાના પણ પોતાના મૂળાક્ષરો‌  છે. તેના ત્રણ તબક્કા છે:

૪.૧. કુદરતી આંતરિક શાંતિ નો શોધ

આનંદમય ચિંતનમાં સ્થિર થવા માટે, પહેલા તમારી કુદરતી આંતરિક શાંતિ શોધો. સાચું ચિંતન અને એકાગ્રતા ફરજ પાડી શકાતી નથી; જ્યારે તમે અંદરથી શાંત હોવ છો ત્યારે તે કુદરતી રીતે આવે છે.

૪.૨. એકાગ્રતા

તમે સ્થિર અને ધ્યાનસ્થ થઈ જાઓ, તમે કોણ છો તેના પર ચિંતન કરો અને તમે જે શાંત આત્મા છો તેનું ચિંતન કરો. સ્મૃતિની સૌમ્ય અને ઉપચારાત્મક સ્થિતિમાં પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કરો. પછી તમારી એકાગ્રતા વધશે.

૪.૩. અનુસંધાન 

મનની એકાગ્ર સ્થિતિ આધ્યાત્મિક અસ્તિત્વ તરીકે પોતાની જાત સાથે અને આપણા અસ્તિત્વના સ્ત્રોત ભગવાન સાથે આપમેળે જોડાણ બનાવે છે.

૫. શાંતિ માટે તમને જોઈતી ક્ષણો બનાવો.

એક સેકન્ડ માટે શાંત રહીને શરૂઆત કરવી શ્રેષ્ઠ છે. એકવાર તમને એક સેકન્ડની શાંતિ મળે, પછી અનુભવ સરળતાથી બીજી સેકન્ડમાં અને પછી ત્રીજી સેકન્ડમાં જાય છે, અને ટૂંક સમયમાં તે સેકન્ડો એક મિનિટ અથવા તો એક કલાકમાં પણ ફેરવાઈ જાય છે. આપણામાંના દરેક વ્યક્તિ નક્કી કરી શકે છે કે ક્યારે અને કેટલો સમય શાંતિની સ્થિતિમાં રહેવું.

6. ચોક્કસ સ્થાન નક્કી કરો

જો તમે તમારા મૌન ના અભ્યાસ માટે એક ચોક્કસ સ્થાન અલગ રાખી શકો છો, તો તમે જોશો કે તમારો અભ્યાસ વધુ સારો બને છે. કારણ કે જો તમે દરરોજ એક જ જગ્યાએ બેસો છો, તો તે જગ્યાએ ધીમે ધીમે શાંતિના સ્પંદનો ઉત્પન્ન થાય છે. અલબત્ત, તમારે તમારા અભ્યાસ દ્વારા તમારી અંદર તે જગ્યા બનાવવી પડશે કારણ કે તે ભૌતિક જગ્યા હંમેશા ઉપલબ્ધ ન પણ હોય. ઘરની અંદર હોય કે બહાર, કોઈપણ જગ્યાને તમારી શાંત જગ્યા તરીકે પસંદ કરો અને આવી જગ્યાએ નિયમિતપણે અભ્યાસ કરવાનું શરૂ કરો. 

7. દિવસનો સમય નક્કી કરો

દિવસ દરમિયાન મૌનનો અભ્યાસ કરવા માટે ચોક્કસ સમય ફાળવવાથી તમને શક્ય તેટલી શાંતિનો અનુભવ કરવામાં મદદ મળશે. દિવસની શરૂઆત અને અંત મૌનનો અભ્યાસ કરવા માટે સારો સમય છે. સવારે ઉઠતી વખતે અને સૂતા પહેલા મૌનનો અભ્યાસ કરી શકો છો. જ્યારે તમે લાંબા દિવસના કામ પછી ઘરે પાછા ફરો છો, ત્યારે પણ તમે તમારી જાતને રિચાર્જ કરવા માટે થોડો શાંતિનો અભ્યાસ કરવાનું પસંદ કરી શકો છો.

8. તમે કોણ છો, તમને શું જોઈએ છે તે શોધવાનો પ્રયાસ કરો

મૌન મનને સ્થિર કરે છે અને બુદ્ધિને વિશ્લેષણ અને વર્ગીકરણ કરવાથી રોકે છે. આ તમને તમારા વિચારો સ્પષ્ટ કરવામાં મદદ કરશે.  આપણે આપણી વિચાર પ્રક્રિયાને વધુ સારી રીતે સમજીએ છીએ. તે દર્શાવે છે કે કયા ખ્યાલોએ આપણા વર્તનને કન્ડિશન્ડ કર્યું છે. જેમ જેમ આપણી માન્યતાઓનો અરીસો સામે આવે છે, તેમ તેમ આપણે તે અરીસામાં જોઈ શકીએ છીએ કે આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે આપણે શું કરવાની જરૂર છે.

જ્યારે આપણે વિચારવાનું બંધ કરીએ છીએ અને શાંતિથી આરામ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે જે સત્ય શોધી રહ્યા છીએ તે બહાર આવવા લાગે છે. શાંત પ્રકાશની આવી ક્ષણો આપણને ઉત્તેજન આપે છે અને સંતોષ અને ભૌતિક અને નકારાત્મક વસ્તુઓથી મુક્તિની અપાર ભાવના ઉત્પન્ન કરે છે. તે આપણને એવી અનુભૂતિ કરાવે છે કે આપણે જે શોધી રહ્યા હતા તે મળી ગયું. આવો આધ્યાત્મિક પ્રકાશ અપાર આંતરિક શક્તિ અને આત્મવિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરે છે. આવી ઉચ્ચ માનસિક સ્થિતિમાં, તમે કોણ છો અને તમને શું જોઈએ છે તે શોધવાનો પ્રયાસ કરો.

૯. સાચું જ્ઞાન પસંદ કરો

જ્ઞાનને ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે - પ્રાથમિક જ્ઞાન, ગૌણ જ્ઞાન અને બિનજરૂરી જ્ઞાન.  આ પ્રકારના જ્ઞાનનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન નીચે આપેલ છે:

૯.૧. મૂળભૂત જ્ઞાન

મૂળભૂત બાબતો સમજવામાં સરળ છે અને કોઈપણ વ્યક્તિ તેને ગમે ત્યારે અમલમાં મૂકી શકે છે. આ જ્ઞાન આપણને પોતાને જાણવાનું અને સત્યનો અનુભવ કરવાનું શીખવે છે.   આ જ્ઞાન આપણને સમજવામાં મદદ કરે છે કે સમાજ સાથે વાતચીત કરતી વખતે આપણે આપણામાં કયા ફેરફારો કરવાની જરૂર છે. તેથી, સમાજમાં આપણું સ્થાન વધુ આદરણીય બનશે.  જેમની પાસે મૂળભૂત જ્ઞાન છે અને તેનો ઉપયોગ કરે છે તેઓ સૌથી હોશિયાર કે રાજકીય રીતે સૌથી શક્તિશાળી હોય તે જરૂરી નથી.   મૂળભૂત જ્ઞાન ધરાવતા લોકો સમાજમાં શાંતિ અને સહિષ્ણુતા બનાવવાનું કામ કરે છે. 

૯.૨. ગૌણ જ્ઞાન

ગૌણ જ્ઞાનમાં પ્રાથમિક જ્ઞાનને વ્યવહારમાં લાવવા માટે જરૂરી તત્ત્વજ્ઞાન, સિદ્ધાંતો અને ખ્યાલોનો સમાવેશ થાય છે. જો આ જ્ઞાન ખોટા હાથમાં જાય, તો તેનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા છે.

૯.૩. બિનજરૂરી જ્ઞાન

વધુ પડતું વિચારવું, વધુ પડતું વિશ્લેષણ કરવું, વધુ પડતું વાંચન કરવું અને વધુ પડતી માહિતી એ બધું બિનજરૂરી જ્ઞાન છે.

આજે, પ્રાથમિક જ્ઞાન મોટાભાગે ગૌણ જ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે અને બિનજરૂરી જ્ઞાન દ્વારા વધુને વધુ અસ્પષ્ટ બન્યું છે. મૌન એક મહાન ઉત્પ્રેરક છે જે આપણને પ્રાથમિક જ્ઞાન સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.

૧૦. ભ્રમમાંથી મુક્ત થાઓ

ભ્રમ એક ખોટી માન્યતા છે. અમે આ ખોટી માન્યતાને સાચી માનીએ છીએ અને તે મુજબ જીવીએ છીએ. આ ભ્રમણા આપણા જીવનમાં આનંદ ઉત્પન્ન કરે છે અને આપણને એવું અનુભવ કરાવે છે કે આપણા જીવનનો અર્થ છે. આ ભ્રમનું ઉદાહરણ એ માનવું છે કે પૈસા, પ્રતિષ્ઠા કે પદ મેળવવાથી સમાજમાં વ્યક્તિનું મૂલ્ય વધે છે. આવા ભ્રમ એક નશો પેદા કરે છે. આ ભ્રમ આપણને જે જોઈએ છે તે ભૂલી જાય છે, ખાસ કરીને બીજાઓની નજરમાં. આવા ભ્રમ આપણને પરાધીનતાના નશામાં નાખે છે, ખાસ કરીને મંજૂરીની જરૂરિયાત પર. જો આવા ભ્રમ પૂરા ન થાય, તો તે ભય, ઈર્ષ્યા અને હતાશા જેવી નકારાત્મક લાગણીઓ તરફ દોરી શકે છે. આવા ભ્રમ આપણા અસ્તિત્વના સાચા મૂળ સુધી પહોંચવાની આપણી ક્ષમતાને ઘટાડે છે.

શાંતિથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી વખતે, તમારી જાતને શોધો અને નીચેના ઉદ્દિષ્ટો સાધ્ય કરવાનો પ્રયાસ કરો:-    

૧૦.૧ ખરાબ ટેવોથી છુટકારો મેળવવું 

૧૦.૨ પોતાને બદલવું   

૧૦.૩ નકારાત્મકતા ઘટાડવી

૧૧. ગુસ્સા પર કાબુ મેળવો

ગુસ્સો ફક્ત ઉપરછલ્લી હોય છે. જ્યારે તમે મૌનમાં ઊંડા ઉતરો છો, ત્યારે તમને આવી ઉપરછલ્લી બાબતોની નિરર્થકતાનો અહેસાસ થાય છે અને તમે આવી બાબતોથી આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરો છો. 

૧૨. ઇન્દ્રિયોનું શુદ્ધિકરણ  

તમારા શરીરમાં ઝેરી તત્વો એકઠા થાય છે. તેવી જ રીતે, કેટલાક ઝેરી પદાર્થો તમારા જ્ઞાનેન્દ્રિયોમાં પણ એકઠા થાય છે. આમાં નકામા અને બિનજરૂરી વિચારો, અહંકાર, ગુસ્સો, અપરાધભાવ અને અન્યાયની યાદો જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

જેમ તમે તમારા શરીરને શુદ્ધ કરો છો અથવા ડિટોક્સ કરો છો, તેમ શાંતિથી તમારી ઇન્દ્રિયોને ડિટોક્સ કરો છો અથવા શુદ્ધ કરો છો અને તમે તમારા જીવનમાં એક દુર્લભ તાજગીનો અનુભવ કરશો.

૧૩. શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયા  

નીચે મુજબ ઇન્દ્રિયોને શુદ્ધ કરો:-  

૧૩.૧ જીભ👅: તમારા શબ્દો અને કાર્યો પર નિયંત્રણ રાખવાનું રહસ્ય એ છે કે શાંત રહો, આત્મસન્માન રાખો અને બીજાઓના આત્મસન્માન પ્રત્યે સભાન રહો. જો તમે આવો પ્રયાસ કરશો, તો તમારા બધા શબ્દો મધુર અને વિચારશીલ હશે. તમારા શબ્દોને અર્થ, દાન અને સેવાના વિચારોથી ભરો.

૧૩.૨ કાન👂:-ફક્ત સારી વાતો સાંભળો અને ગ્રહણ કરો. જ્યારે આપણે સત્ય સ્વીકારીએ છીએ, ત્યારે આપણે સમજીએ છીએ કે બીજાઓના ભલા માટે આપણે પોતાનામાં કયા ફેરફારો કરી શકીએ છીએ.

૧૩.૩ દ્રષ્ટિ 👁️:- બીજાના ગુણો જોવા માટે દ્રષ્ટિનો ઉપયોગ કરો.

૧૩.૪ હૃદય ❤️: જો તમે નકામા વિચારોને તમારા હૃદયમાં પ્રવેશવા નહીં દો, તો તમે બિનજરૂરી શબ્દોનો ઉપયોગ નહીં કરો અને કોઈ તમારા પર પણ બિનજરૂરી શબ્દોનો ઉપયોગ નહીં કરે.

૧૪. જાગતા રહો અને સતર્ક રહો

જ્યારે તમે જાગો છો, ત્યારે દુનિયામાં બહાર નીકળો અને શાંતિનું સાધન બનો. કારણ કે બધા જીવોને સાચી શાંતિની ખૂબ જ જરૂર છે. જ્યારે તમે શાંતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો છો, ત્યારે ભગવાન સાથે જોડાવાનો માર્ગ હંમેશા ખુલ્લો રહે છે.  તો પછી તમારા હેતુને પૂર્ણ કરવા માટે મુસાફરી કરતા તમને કંઈ રોકી શકશે નહીં.

૧૫. તમારી પોતાની ક્ષમતા વધારો

શાંતિ આપણને ક્ષમતા આપે છે. આપણે આ ક્ષમતાનો આદર કરવો જોઈએ. મૌન દ્વારા આપણે એકાગ્રતાની કળા શીખીએ છીએ અને પછી આપણે શાંતિ અને આધ્યાત્મિક પ્રેમથી પોતાને સશક્ત બનાવવાનું શીખીએ છીએ. શાંતિમાં, આપણે મનની ઉર્જાનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ ભગવાન સાથે મુલાકાત કરવા માટે કરીએ છીએ, અને આ રીતે આપણે ભગવાનના શાંતિ, પ્રેમ અને પ્રકાશના ગુણોના દીવાદાંડી બનીએ છીએ. આવા વ્યક્તિગત સશક્તિકરણને પ્રાપ્ત કરવા માટે ખૂબ જ ઓછા વિચારની જરૂર પડે છે. આપણે આપણા આંતરિક સ્વ અને તેના મૂળ સંસાધનો સાથે જોડાવાની જરૂર છે અને દરેક વસ્તુના સ્ત્રોત, ભગવાન પ્રત્યે પ્રેમ સાથે જોડાવાની જરૂર છે. આપણી ચેતનામાં પૂછપરછના આ એક જ વિચારને રાખીને, આપણે અહંકાર અને માલિકીભાવથી વિચલિત થયા વિના પોતાને સશક્ત બનાવીએ છીએ. ધીમે ધીમે, આપણને ખ્યાલ આવે છે કે, જીવનમાં આપણે ગમે તેટલા પ્રયત્નો કરીએ, બધી વસ્તુઓ જેમ બનવાની છે તેમ અને યોગ્ય રીતે થશે.

૧૬. શાંત જીવન

મનની શાંતિ, બધા માટે આદર અને નિઃસ્વાર્થતા વિશ્વની સુખાકારી સુનિશ્ચિત કરે છે. આ ગુણો ભગવાન સાથે સંબંધ સ્થાપિત કરી શકે છે. અહીં કેટલીક માર્ગદર્શિકા છે:-

૧૬.૧ વર્તમાન ક્ષણમાં જીવો

અપરાધભાવ, પસ્તાવો અને જૂની યાદોને છોડી દો અને વર્તમાન ક્ષણમાં જીવો.

૧૬.૨ આંતરિક દળોથી વાકેફ રહો:

યાદ રાખો કે તમે અંદરથી ખૂબ જ મજબૂત છો, તેથી તમે ઉત્સાહ અને શાંતિથી કામ કરતા રહેશો અને દરેક જગ્યાએ નકારાત્મકતાને દૂર કરીને આશાવાદ ફેલાવશો.

૧૬.૩ ઉદાર બનો

જ્યારે તમે 'હું' અને 'મારું' ના મર્યાદિત, સંકુચિત વિચારોમાંથી તમારી જાતને મુક્ત કરો છો, ત્યારે તમે સાચી ઉદારતાનો અનુભવ કરો છો. આ ઉદારતા પછી તમારા બધા ગુણોને વધારી દે છે અને તમે જીવનમાં વિપુલતાનો પ્રવાહ અનુભવો છો.

૧૬.૪ ગુણો નો સમૂહ મેળવો

કોઈ એક ગુણ અપનાવવાને બદલે ગુણોના સમૂહ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. જેમ કે, ધીરજ અને સુગમતા. એક ગુણ સાથે, બીજી ગુણ આપમેળે આવશે. 

૧૬.૫ તમારી પાસે પણ એક મૂલ્ય છે.

જીવનમાં નિષ્ફળતાનો સામનો કરતી વખતે એવું લાગે છે કે આપણામાં કેટલાક ગુણોનો અભાવ છે. પણ વાસ્તવિકતા એવી નથી. મૌનના અભ્યાસ દ્વારા, તમને ખ્યાલ આવશે કે તમારી પાસે તમારું પોતાનું એક મૂલ્ય છે જેનો નાશ થઈ શકતો નથી. 

૧૬.૬ વાતચીત કરો

બીજાઓ સાથે વાતચીત કરો. આ વાતચીત તમને સંતુલિત રાખશે અને તમારા જીવનને ખુશ રાખવામાં મદદ કરશે. 

૧૬.૭ દરેક નવી ક્ષણનો આનંદ માણો

આપણે પરંપરા, સામાજિક રિવાજો કે વ્યક્તિગત લાગણીઓને કારણે 'સાચા' અને 'ખોટા' ના કોઈપણ સૂત્રમાં ફસાઈ ન જઈએ તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. યોગ્ય પ્રતિભાવ સમજવા માટે નિર્ણય લેવા કરતાં વધુ સમજદારીની જરૂર પડે છે. નિર્ણયો જોખમી હોય છે; તેઓ માનસિક અને ભાવનાત્મક અવરોધોને મજબૂત બનાવે છે.

૧૬.૮ તમે જે વાવશો તે જ વધશે

આપણે બ્રહ્માંડમાં જે કંઈ વાવીશું તે વહેલા કે મોડા પુનર્જન્મ પામશે.

૧૬.૯ સમયસર મુકાયેલ એક ટાંકો નવ ટાંકા બચાવે છે.

જ્યારે આપણે કોઈ વિચાર કે ભૂલ ઓળખીએ છીએ અને ખચકાટ કે ડર વગર તરત જ તેના પર કાર્ય કરીએ છીએ, ત્યારે જીવન વધુ સારું બને છે.

૧૬.૧૦-સકારાત્મકતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો

સારી સંગતમાં રહો અને નકારાત્મક વાતો કરતા લોકોથી દૂર રહો.

૧૬.૧૧- અવકાશ + શાંતિ = પુનરુત્થાન  

સર્જનમાં, વિનાશ પછી પુનર્જન્મ આવે છે.  જો તમે તમારા માટે પૂરતી જગ્યા મેળવો અને સ્થિરતાનો અભ્યાસ કરો, તો તમારું આંતરિક જીવન ચોક્કસપણે પુનર્જીવિત થશે.

Seeking Silence:

Anthony Strano  દ્વારા લખાયેલ પુસ્તક " Seeking Silence" નો આ સંક્ષિપ્ત સારાંશ છે. આ પુસ્તક સાથે એક સીડી  પણ આવે છે જેમાં માર્ગદર્શિત ધ્યાનનો સમાવેશ થાય છે.

Anthony Strano

આ પુસ્તકના લેખક, એન્થોની સ્ટ્રેનો, એક નિષ્ણાત વ્યાખ્યાતા અને ગ્રીસમાં બ્રહ્માકુમારી સંસ્થાના રાષ્ટ્રીય નિર્દેશક છે. તે ત્રીસ વર્ષથી પ્રેક્ટિસ અને શિક્ષણ આપી રહી છે. તેઓ " Slaying the three dragons" પુસ્તકના લેખક પણ છે. તે વિશ્વભરમાં પ્રવાસ કરે છે, પ્રવચનો, વર્કશોપ અને સેમિનાર આપે છે, આધ્યાત્મિક વિચારોના વ્યવહારુ ઉપયોગનું શિક્ષણ આપે છે.

Blog post Copyright:

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

शांति की खोज़

१. पल भर के लिए रुकें 🛑, सांस लें 👃

यदि हम जीवन का आनंद लेना चाहते हैं तो ध्वनि आवश्यक है। लेकिन दुनिया के शोरगुल और भागदौड़ में, हममें से अधिकांश लोग अपने अंदर एक खालीपन या असंतोष महसूस करते हैं। क्योंकि हम आंतरिक जीवन के अनुभव के प्यासे हैं। कुछ हासिल करने, कुछ जानने, या कुछ बनने का सूत्र खोजने की एक अवर्णनीय अनुभूति होती है। इस सूत्र को खोजने का एक आसान तरीका है। एक शांत जगह ढूंढें, स्थिर बैठें और शांति से सांस लें। इस शांत जागृति की स्थिति में स्वयं को पाकर एक अलग ही आनंद मिलता है।

2. अपने मन पर नियंत्रण रखें 

विचार अत्यंत शक्तिशाली होते हैं। औसतन, हममें से प्रत्येक के मन में प्रतिदिन छत्तीस हजार विचार आते हैं, और जैसे-जैसे दिन तनावपूर्ण होता जाता है, यह संख्या बढ़ती जाती है। जब आप अपने विचारों पर नियंत्रण पा लेते हैं, तो आप सुंदर, शक्तिशाली और शुद्ध विचार पैदा कर सकते हैं।

स्वयं हमारे और हमारे मन के बीच आंतरिक संघर्ष  ब्रह्मबाबा के निरंतर चिंतन का विषय था I  उनका मुख्य लक्ष्य हर सुबह 🌅 और शाम 🤐 बीस मिनट के लिए मन को मौन में अलग करना है। मौन का अभ्यास करके हम मन पर नियंत्रण पा सकते हैं और उसके विद्रोही विचारों को नियंत्रित कर सकते हैं।

3. पहला कदम उठाने की चुनौती स्वीकार करें

जब आप मौन का अभ्यास करने का निर्णय लेते हैं, तो आपका मन तुरन्त विचलित हो जाएगा और आपसे कहेगा, 'यह आध्यात्मिक चीज़ वास्तविक नहीं है।'

फिर भी आपको पहला कदम उठाना होगा और शांति की नई भाषा को समझने का प्रयास करना होगा। नई भाषा भावनाओं और दृष्टिकोणों की भाषा है। अपने मन से बात करें, उसे शांति और स्थिरता की ओर निर्देशित करें, तथा उसे बीच में बाधा न डालने दें। सोचो, 'मैं एक शान्त आत्मा हूँ।'

४. शांति का ककहरा सीखिए

जब आप कोई नई भाषा सीखते हैं, तो इसकी शुरुआत उसकी मूल बातें, यानी भाषा का व्याकरण सीखने से होती है। शांति की भाषा का भी अपना ककहरा है। इसके तीन चरण हैं:

४.१. आत्मपरीक्षा

आनंदपूर्ण चिंतन में स्थिर होने के लिए, सबसे पहले अपनी प्राकृतिक आंतरिक शांति को खोजें। सच्चे चिंतन और एकाग्रता को जबरदस्ती नहीं किया जा सकता; जब आप अंदर से शांत होते हैं तो ये स्वाभाविक रूप से आते हैं।

४.२. एकाग्रता

एक बार जब आप शांत और ध्यानस्थ हो जाएं, तो ध्यान की सौम्य और उपचारात्मक अवस्था में प्रवेश करने का प्रयास करें, इस बात पर चिंतन करें कि आप कौन हैं और अपनी शांतिपूर्ण आत्मा पर विचार करें। तब आपको एकाग्रता प्राप्त होगी।

४.३. अनुसंधान

मन की एकाग्र अवस्था, आध्यात्मिक प्राणी के रूप में स्वयं के साथ तथा हमारे अस्तित्व के स्रोत, ईश्वर के साथ स्वतः ही संबंध स्थापित कर देती है।

5. शांति के लिए अपने मनचाहे क्षण बनाएं।

सबसे अच्छा यह होगा कि आप एक पल के लिए शांत होकर शुरुआत करें। एक बार जब आप एक सेकंड के लिए शांति महसूस करते हैं, तो यह अनुभव सहजता से दूसरे सेकंड में चला जाता है, फिर तीसरे सेकंड में, और जल्द ही वे सेकंड एक मिनट या एक घंटे में बदल जाते हैं। हममें से प्रत्येक यह चुन सकता है कि उसे कब और कितनी देर तक शांति की स्थिति में रहना है।

6. एक विशिष्ट स्थान निर्धारित करें।

यदि आप अपने मौन अभ्यास के लिए एक विशिष्ट स्थान निर्धारित कर लें, तो आप पाएंगे कि आपका अभ्यास बेहतर हो जाएगा। क्योंकि यदि आप प्रतिदिन एक ही स्थान पर बैठते हैं, तो उस स्थान पर धीरे-धीरे शांति के स्पंदन उत्पन्न होते हैं। बेशक, आपको अपने अभ्यास के माध्यम से अपने भीतर वह स्थान बनाना होगा क्योंकि वह भौतिक स्थान हमेशा उपलब्ध नहीं हो सकता है। किसी भी स्थान को, चाहे वह घर के अंदर हो या बाहर, अपने शांत स्थान के रूप में चुनें और ऐसे स्थान पर नियमित रूप से अभ्यास करना शुरू करें। 

7. दिन का समय निर्धारित करें।

मौन का अभ्यास करने के लिए एक विशिष्ट समय निर्धारित करने से आपको यथासंभव शांति का अनुभव करने में मदद मिलेगी। दिन का आरंभ और अंत मौन का अभ्यास करने के लिए अच्छा समय है। आप सुबह उठते समय और सोने से पहले मौन का अभ्यास कर सकते हैं। यहां तक ​​कि जब आप दिनभर काम करने के बाद घर लौटते हैं, तो आप स्वयं को पुनः ऊर्जावान बनाने के लिए थोड़ा शांत अभ्यास करना पसंद कर सकते हैं।

8. जानने की कोशिश करें कि आप कौन हैं, आप क्या चाहते हैं

मौन मन को स्थिर करता है और बुद्धि को विश्लेषण और वर्गीकरण करने से रोकता है। इससे आपको अपने विचार स्पष्ट करने में मदद मिलेगी।  हम अपनी विचार प्रक्रिया को बेहतर समझते हैं। इससे पता चलता है कि किन अवधारणाओं ने हमारे व्यवहार को प्रभावित किया है। जैसे ही हमारी मान्यताओं का दर्पण हमारे सामने आता है, हम उस दर्पण में देख सकते हैं कि आध्यात्मिक विकास के लिए हमें क्या करने की आवश्यकता है।

जब हम सोचना बंद कर देते हैं और शांति से विश्राम करते हैं, तो जिस सत्य की हम तलाश कर रहे हैं वह उभरने लगता है। शांत प्रकाश के ऐसे क्षण हमें उत्साहित करते हैं तथा सांसारिक और नकारात्मक चीजों से मुक्ति और संतुष्टि की एक असीम भावना पैदा करते हैं। इससे हमें यह अहसास होता है कि हमें वह मिल गया है जिसकी हमें तलाश थी। ऐसा आध्यात्मिक प्रकाश अपार आंतरिक शक्ति और आत्मविश्वास पैदा करता है। ऐसी उच्च मानसिक स्थिति में, यह जानने का प्रयास करें कि आप कौन हैं और क्या चाहते हैं।

9. सच्चा ज्ञान चुनें

ज्ञान को तीन प्रकारों में वर्गीकृत किया जा सकता है - प्राथमिक ज्ञान, द्वितीयक ज्ञान और अनावश्यक ज्ञान।  इस प्रकार के ज्ञान का संक्षिप्त विवरण नीचे दिया गया है:

9.1. बुनियादी ज्ञान

मूल बातें समझना आसान है और कोई भी इन्हें किसी भी समय व्यवहार में ला सकता है। यह ज्ञान हमें स्वयं को जानना और सत्य का अनुभव करना सिखाता है।   यह ज्ञान हमें यह समझने में मदद करता है कि समाज के साथ बातचीत करते समय हमें अपने आप में क्या बदलाव करने की आवश्यकता है। इसलिए, समाज में हमारी स्थिति अधिक सम्मानजनक हो गई।  जो लोग बुनियादी ज्ञान रखते हैं और उसका उपयोग करते हैं, वे जरूरी नहीं कि सबसे बुद्धिमान या राजनीतिक रूप से सबसे शक्तिशाली हों।   बुनियादी ज्ञान वाले लोग समाज में शांति और सहिष्णुता बनाने के लिए काम करते हैं। 

9.2. दुय्यम ज्ञान

दुय्यम ज्ञान में प्राथमिक ज्ञान को व्यवहार में लाने के लिए आवश्यक दर्शन, सिद्धांत और अवधारणाएँ शामिल हैं। यदि यह ज्ञान गलत हाथों में पड़ गया तो इसका दुरुपयोग होने की संभावना है।

९.३. अनावश्यक ज्ञान

बहुत अधिक सोचना, बहुत अधिक विश्लेषण करना, बहुत अधिक पढ़ना, और बहुत अधिक जानकारी सभी अनावश्यक ज्ञान हैं।

आज, प्राथमिक ज्ञान काफी हद तक दुय्यम ज्ञान के कारण लुप्त हो गया है तथा अनावश्यक ज्ञान के कारण अस्पष्ट होता जा रहा है। मौन एक महान उत्प्रेरक है जो हमें प्राथमिक ज्ञान तक पहुंचने में मदद करता है।

10. अपने आप को भ्रम से मुक्त करें।

भ्रम एक गलत विश्वास है। हम इस झूठी धारणा को सच मानते हैं और उसी के अनुसार जीवन जीते हैं। ये भ्रम हमारे जीवन में खुशी पैदा करते हैं और हमें ऐसा महसूस कराते हैं कि हमारा जीवन अर्थपूर्ण है। इस भ्रम का एक उदाहरण यह विश्वास करना है कि धन, प्रतिष्ठा या पद पाने से समाज में व्यक्ति का मूल्य बढ़ जाता है। इस तरह के भ्रम एक नशा पैदा करते हैं। ये भ्रम हमें यह भूला देते हैं कि हमें क्या चाहिए I  यदि ऐसे भ्रम पूरे नहीं होते, तो वे भय, ईर्ष्या और अवसाद जैसी नकारात्मक भावनाओं को जन्म दे सकते हैं। इस तरह के भ्रम हमारे अस्तित्व की वास्तविक जड़ों तक पहुंचने की हमारी क्षमता को कम कर देते हैं।

शांतिपूर्वक ध्यान लगाते हुए स्वयं की खोज करें और निम्नलिखित  लक्ष्य प्राप्त करने का प्रयास करें:-    

10.1 बुरी आदतों से छुटकारा

10.2 स्वयं को बदलना   

10.3 नकारात्मकता को कम करना

11. क्रोध पर काबू पाएं

क्रोध केवल सतही है I जब आप मौन की गहराई में जाते हैं, तो आपको ऐसी सतही चीजों की निरर्थकता का एहसास होता है और आप ऐसी चीजों से परे जाने की कोशिश करते हैं। 

12. इन्द्रियों की शुद्धि  

आपके शरीर में  जिस तरह विषाक्त पदार्थ जमा हो जाते हैं बिलकुल उसी तरह, आपके संवेदी अंगों में भी कुछ विषाक्त पदार्थ जमा हो जाते हैं। इनमें बेकार और अनावश्यक विचार, अहंकार, क्रोध, अपराध और अन्याय की यादें जैसी चीजें शामिल हैं।

जिस तरह आप अपने शरीर को शुद्ध या डिटॉक्स करते हैं, उसी तरह शांति से अपनी इंद्रियों को भी शुद्ध या डिटॉक्स करें और आप अपने जीवन में एक दुर्लभ ताजगी का अनुभव करें।

13. शुद्धिकरण कैसे करें

इन्द्रियों को इस प्रकार शुद्ध करें:-  

13.1 जीभ👅: अपने शब्दों और कार्यों को नियंत्रित करने का रहस्य शांत रहना, आत्म-सम्मान रखना और दूसरों के आत्म-सम्मान के प्रति जागरूक रहना है। यदि आप ऐसा प्रयास करेंगे तो आपके सभी शब्द मधुर और विचारपूर्ण होंगे। अपने शब्दों को अर्थ, दान और सेवा के विचारों से भरें।

13.2 कान 👂:- केवल अच्छी बातें सुनें और ग्रहण करें। जब हम सत्य को अपनाते हैं, तो हम समझते हैं कि दूसरों के लाभ के लिए हम अपने आप में क्या परिवर्तन कर सकते हैं।

13.3 दृष्टि👁️:- दूसरों के गुणों को देखने के लिए दृष्टि का उपयोग करें।

13.4 हृदय ❤️: यदि आप अपने हृदय में व्यर्थ विचारों को प्रवेश नहीं करने देंगे, तो आप अनावश्यक शब्दों का प्रयोग नहीं करेंगे और कोई भी आप पर अनावश्यक शब्दों का प्रयोग नहीं करेगा।

14. जागते और सतर्क रहें।

जब आप जाग जाएं, तो दुनिया में जाएं और शांति का साधन बनें। क्योंकि सभी जीवों को सच्ची शांति की बहुत आवश्यकता है। जब आप शांति पर ध्यान केंद्रित करते हैं, तो ईश्वर से जुड़ने का मार्ग हमेशा खुला रहता है।  फिर आपको अपने उद्देश्य की पूर्ति के लिए यात्रा करने से कोई नहीं रोक सकता।

15. अपनी क्षमता बढ़ाएँ.

शांति हमें क्षमता प्रदान करती है। हमें इस क्षमता का सम्मान करना चाहिए। मौन के माध्यम से हम एकाग्रता की कला सीखते हैं और फिर हम शांति और आध्यात्मिक प्रेम के साथ स्वयं को सशक्त बनाना सीखते हैं। शांति में, हम ईश्वर से साक्षात्कार करने के लिए मन की ऊर्जा का पूर्ण उपयोग करते हैं, और इस प्रकार हम ईश्वर के शांति, प्रेम और प्रकाश के गुणों के प्रकाश स्तम्भ बन जाते हैं। इस तरह के व्यक्तिगत सशक्तिकरण को प्राप्त करने के लिए बहुत कम विचार की आवश्यकता होती है। हमें अपने आन्तरिक स्व और उसके मूल संसाधनों से जुड़ने की आवश्यकता है, तथा ईश्वर से प्रेम से जुड़ने की आवश्यकता है, जो सब कुछ का स्रोत है। अन्वेषण के इस एक विचार को अपनी चेतना में रखकर, हम अहंकार और अधिकार-बोध से विचलित हुए बिना स्वयं को सशक्त बनाते हैं। धीरे-धीरे हमें यह एहसास हो जाता है कि, चाहे हम जीवन में कितनी भी कोशिश कर लें, सभी चीजें वैसे ही होंगी, जैसे उन्हें होना चाहिए और सही तरीके से होंगी।

16. शांत जीवन

मन की शांति, सभी के प्रति सम्मान और निस्वार्थता विश्व की भलाई सुनिश्चित करती है। ये गुण परमेश्‍वर के साथ सम्बन्ध स्थापित कर सकते हैं। यहां कुछ दिशानिर्देश दिए गए हैं:-

16.1 वर्तमान क्षण में जियें

अपराध बोध, पश्चाताप या पुरानी यादों को छोड़ दें और अपने वर्तमान क्षण में जियें।

16.2 आंतरिक शक्तियों के प्रति जागरूक रहें:

याद रखें कि आप भीतर से बहुत मजबूत हैं, इसलिए आप उत्साह और शांति के साथ काम करते रहेंगे और हर जगह नकारात्मकता को खत्म करके आशावाद फैलाएंगे।

16.3 उदार बनें

जब आप स्वयं को 'मैं' और 'मेरा' के सीमित, संकीर्ण विचारों से मुक्त कर लेते हैं, तो आप सच्ची उदारता का अनुभव करते हैं। यह उदारता आपके सभी गुणों को बढ़ा देती है और आप जीवन में प्रचुरता का अनुभव करते हैं।

16.4 अंकों का समूह प्राप्त करें

किसी एक गुण को अपनाने के बजाय गुणों के समूह पर ध्यान केन्द्रित करें। जैसे, धैर्य और लचीलापन। एक गुण के साथ दूसरा गुण स्वतः ही आ जायेगा। 

16.5 आपका भी एक मूल्य है.

जीवन में असफलता का सामना करने पर ऐसा लगता है कि हममें कुछ गुणों की कमी है। लेकिन हकीकत ऐसी नहीं है। मौन के अभ्यास से आपको यह एहसास होगा कि आपका अपना एक मूल्य है जिसे नष्ट नहीं किया जा सकता। 

१६.६ संवाद बनाए रखें

दूसरों के साथ संवाद करें. यह संचार आपको संतुलित रखेगा और आपके जीवन को खुशहाल बनाए रखने में मदद करेगा। 

16.7 प्रत्येक नए क्षण के साथ जुड़ें

हमें सावधान रहना चाहिए कि हम परंपरा, सामाजिक रीति-रिवाजों या व्यक्तिगत भावनाओं के कारण 'सही' और 'गलत' के किसी भी फार्मूले में न फंस जाएं। सही प्रतिक्रिया को समझने के लिए निर्णय लेने से अधिक विवेक की आवश्यकता होती है। निर्णय जोखिम भरे हैं; वे मानसिक और भावनात्मक बाधाओं को मजबूत करते हैं।

16.8 जो बोओगे वही उगेगा।

हम ब्रह्माण्ड में जो कुछ भी बोते हैं, उसका देर-सवेर पुनर्जन्म होगा।

16.9 समय पर लगाई गई एक सिलाई बाद में लगने वाले नौ टांकों को बचाती है

जब हम किसी विचार या गलती को पहचान लेते हैं और बिना किसी हिचकिचाहट या डर के तुरंत उस पर कार्य करते हैं, तो जीवन बेहतर हो जाता है।

16.10-सकारात्मकता पर ध्यान दें

अच्छी संगति में रहें और नकारात्मक बातें करने वाले लोगों से दूर रहें।

16.11- अंतरिक्ष + शांति = पुनरुद्धार 

सृष्टि में विनाश के बाद पुनर्जीवन आता है।  यदि आप अपने लिए पर्याप्त स्थान प्राप्त कर लें और शांति का अभ्यास करें, तो आपका आंतरिक जीवन निश्चित रूप से पुनर्जीवित हो जाएगा।

Seeking silence:

यह एंथनी स्ट्रानो द्वारा लिखित पुस्तक Seeking Silence  का संक्षिप्त सारांश है। पुस्तक के साथ  Guideed meditation  पर‌ एक सी डी है।

Anthony Strano

(एंथनी स्ट्रानो द्वारा पुस्तक का परिचय)

इस पुस्तक के लेखक, एंथनी स्ट्रानो, एक विशेषज्ञ व्याख्याता और ग्रीस में ब्रह्माकुमारीज़ संगठन के राष्ट्रीय निदेशक हैं। वह तीस वर्षों से अभ्यास और अध्यापन कर रही हैं। वह स्लेइंग द थ्री ड्रैगन्स नामक पुस्तक के लेखक भी हैं। वह विश्व भर में यात्रा करते हैं, व्याख्यान देते हैं, कार्यशालाएं और सेमिनार आयोजित करते हैं तथा आध्यात्मिक विचारों के व्यावहारिक अनुप्रयोग की शिक्षा देते हैं।

Blog post Copyright:

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved