जर तुम्हाला कोणताही ग्रंथ चांगल्या प्रकारे समजून घ्यायचा असेल, तर तुम्हाला त्याची सुरुवात चांगली समजून घेतली पाहिजे. श्रीमद्भगवद्गीतेची ती सुरुवात म्हणजे पहिला अध्याय 'अर्जुनविषादयोग'- 'अर्जुनाचा विषाद'.
कौरव आणि पांडवांचे सैन्य युद्धभूमीवर समोरासमोर उभे ठाकले आहे आणि अचानक अर्जुन युद्ध करण्यास नकार देत आहे.
फार भयंकर कल्पना ! जणू काही एखाद्या मॅचची फायनल आहे आणि मॅच विनर खेळाडू खेळ सोडून चालला आहे !
अर्जुनाचे हे कृत्य अजूनही अनेकांना पटत नाही. काहींना वाटते की अर्जुन आपले कर्तव्य टाळत आहे. काहींना वाटते की अर्जुन अहिंसेची भाषा बोलत आहे. काहींनी अर्जुनाला भित्रा म्हटले आहे. काहींना वाटते की अर्जुनाला त्याच्या नातेवाईकांवरील प्रेमाने आंधळा केले होते. पण अर्जुन खरोखरच अशा स्थितीत होता का? अजिबात नाही. मग लोक असे का म्हणतात? याचे एकच कारण असू शकते की ते अर्जुनविषादयोग अध्याय नीट वाचत नाहीत.
तुमचे आवडते एखादे दु:खपूर्ण गीत घ्या. त्या गीतात कवी आपल्या दु:खाचे कसे वर्णन करतो ते आठवा.
महान ऋषी व्यासांनी अर्जुनाचे दु:ख कशा प्रकारे वर्णन केले आहे ते पहा:
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ अ.१, श्लो.२८ ॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ अ.१, श्लो.२९ ॥
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ अ.१, श्लो. ३०॥
अर्जुन म्हणतो:
हे कृष्णा ! युद्धासाठी उत्सुक असलेले स्वजन माझ्यासमोर असे उभे असलेले पाहून माझी इंद्रिये गळून जात आहेत, तोंडाला कोरड पडत आहे.
शरीरात कंप भरला आहे, अंगावर काटा उभा राहिला आहे, गांडीव धनुष्य हातातून निसटत आहे आणि माझ्या त्वचेचा दाह होत आहे.
मी उभा राहू शकत नाही, माझे मन भ्रमिष्ट झाल्यासारखे झाले आहे. केशवा, ही लक्षणे वाईट दिसत आहेत.
एखाद्या कवीला आपल्या प्रियेच्या आठवणीने दु:ख होत असेल, कुणाला मातृवियोगाचे दु:ख होत असेल. पण अर्जुनाचे दु:ख असे वैयक्तिक नाही. त्याला आपल्या कुळाप्रमाणे शत्रूच्या कुळाचीही चिंता वाटते. त्याला धर्माच्या पतनाची चिंता वाटते.
अर्जुनाच्या धर्मविचाराने प्रत्यक्ष देवांचा राजा इंद्र ही प्रभावित झाला होता. अर्जुन एकदा स्वर्गात गेला असताना आपल्या घरच्यांच्या आठवणीने तो उदास होता. अर्जुनाचे मन मेनकेवर गेले असे वाटून इंद्राने मेनकेला अर्जुनाकडे पाठवले. परंतु ती आपल्या कुळाची माता आहे, असे सांगून अर्जुनाने तिला परत पाठवले.
आता तुम्ही म्हणाल, "युद्धाची तयारी इतक्या दिवसांपासून सुरू होती, अर्जुनाला या सर्व गोष्टी का समजल्या नाहीत?" हा प्रश्न देखील तार्किक आहे. आपण एखाद्या गोष्टीसाठी कितीही तयारी केली तरी अंतिम कल्पना आपल्याला प्रत्यक्ष प्रसंगाला सामोरे जातानाच येते.
अर्जुनाने असे काय पाहिले ज्यामुळे की त्याची अशी मन:स्थिती झाली?
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ अ. १, श्लो. २६ ॥
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ अ. १, श्लो. २७ ॥
अर्जुनाने त्याचे काका, आजोबा, गुरुजन, मामा, भाऊ, मुले, नातू, मित्र, सासरे आणि हितचिंतक दोन्ही बाजूंच्या सैन्यात उभे असलेले पाहिले.
हे सर्व भाऊ युद्धासाठी एकत्र उभे असलेले पाहून अर्जुनाचे मन करुणेने भरून आले.
त्याने श्रीकृष्णांना त्याच्या स्थितीबद्दल आणि या युद्धाच्या संभाव्य परिणामांबद्दल सविस्तर सांगितले.
१. या युद्धात संपूर्ण कुळ युद्धासाठी सज्ज आहे. त्यांना मारून आपण आपल्याच कुळाचा नाश करत आहोत.
२. कुळाच्या नाशानंतर, शाश्वत कुळधर्म नष्ट होईल आणि संपूर्ण कुळ अधर्माने ग्रस्त होईल.
३. कुळ अधर्माने ग्रस्त झाल्यामुळे, कुळातील स्त्रिया अपवित्र होतील.
४. महिला अपवित्र असल्याने, जाती-मिश्रण प्रक्रिया होईल आणि अशा संकरामुळे नरकासारखे जीवन निर्माण होईल.
५. अशा कुळात, पिंड उदक इत्यादी विधी थांबतील आणि त्यामुळे कुळाचे पूर्वज पतन पावतील.
६. अशा दोषांमुळे, शाश्वत जात-धर्म आणि कुळ धर्म नष्ट होईल.
७. ज्या कुळात कुळ धर्म नष्ट झाला आहे, अशा कुळातील लोक निश्चितच नरकात राहतील.
अर्जुनाने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांमध्ये निश्चितच तथ्य आहे. या शंका देखील शास्त्रांवर आधारित आहेत.
अर्जुनाच्या या शंका आणि भगवान श्रीकृष्णाने दिलेल्या स्पष्टीकरणाने एक लाख श्लोकांच्या महाभारताला श्रीमद्भगवद्गीतेच्या सातशे श्लोकांनी एका अनोख्या उंचीवर नेले. अन्यथा, महाभारत केवळ राज्यासाठी भावांमधील लढाई म्हणून ओळखले गेले असते. आपण सर्व अर्जुनाचे ऋणी आहोत.
आता, येथे आणखी एक मुद्दा आहे. महाभारतात, धर्माचे सतत चिंतन करणारा युधिष्ठिर आहे. या युद्धादरम्यान त्याच्या मनात कोणतीही शंका निर्माण झाली नाही.
मग, जेव्हा युद्धाची वेळ आली तेव्हा अर्जुनाच्या मनात हे प्रश्न का निर्माण झाले? काही जण म्हणतात की भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला जाणूनबुजून माया उत्पन्न केली जेणेकरून जगाला हे दिव्य ज्ञान मिळू शकेल.
अर्जुन आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्यातील संबंध मैत्रीचा होता. श्रीमद्भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण वारंवार म्हणतात, "तू माझा सर्वात प्रिय मित्र आहेस, म्हणूनच मी तुला हे सर्वात जवळचे ज्ञान देत आहे."
अशा सर्वोत्तम मित्राच्या जवळ असतानाच अर्जुनाच्या मनात हे विचार येऊ शकत होते. अर्जुनाच्या शौर्याने प्रसन्न होऊन, भगवान शिवाने स्वतः अर्जुनाला त्याचे सर्वात शक्तिशाली शस्त्र, पशुपतास्त्र दिले. जगाचा नाश करण्यास सक्षम असे शक्तिशाली शस्त्र ज्याच्याकडे आहे, त्याने कोणालाही घाबरण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.
भारतीय युद्धात श्रीकृष्णाचा प्रवेश कोणामुळे झाला? अर्जुनामुळे. आपल्याला श्रीकृष्णाचे सैन्य मिळाल्यामुळे दुर्योधन आनंदित झाला तर श्रीकृष्ण आपल्या बाजूला आल्याने अर्जुन संतुष्ट झाला. श्रीकृष्णानेही आपले काम चोख बजावून मॅच विनर खेळाडूला परत आणले. भारतीय युद्धात श्रीकृष्ण नसता तर युद्धाचा परिणाम वेगळा झाला असता. जगाला श्रीमद्भगवद्गीतेची देणगी मिळाली नसती.
महाराष्ट्राचे महान संत ज्ञानेश्वर यांनी भगवद्गीतेवर "भावार्थदीपिका" नावाचा एक ग्रंथ लिहिला. हा ग्रंथ ज्ञानेश्वरी म्हणून अधिक ओळखला जातो. ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात:
अहो अर्जुनाचिये पांती । जे परिसण्या योग्य होती । तिहीं कृपा करूनि संतीं । अवधान द्यावें ॥ अ. १, ओ.६२ ॥
हे संतांनो, तुमची योग्यता अर्जुनाच्या पंक्तीस बसण्याची आहे. तरी आपण मजवर कृपा करावी आणि माझ्या या (श्रीमद्भगवद्गीतेवरील) विवेचनाकडे लक्ष द्यावे.
तर भगवद्गीता समजून घेण्याचा योग्य मार्ग म्हणजे अर्जुनाची पात्रता आत्मसात करणे. आपण ही पात्रता कशी प्राप्त करू शकतो? अर्जुनाने स्वतः ते स्पष्ट केले. तो भगवान श्रीकृष्णाला म्हणाला:
कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव:
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता: |
यच्छ्रेय: स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् || अ.२, श्लो. ७||
माझं मन दुबळं झालं आहे. धर्माबद्दल माझे मन गोंधळले आहे. मी तुमचा शिष्य आहे आणि तुमच्या आश्रयाला आलो आहे. माझ्यासाठी काय हितकारक ठरेल ते कृपया मला निश्चितपणे सांगा.
जेव्हा आपण अर्जुनाप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णाला शरण जाऊ तेव्हाच भगवान श्रीकृष्ण आपल्याला श्रीमद्भगवद्गीता समजावून सांगतील, यात काही शंका नाही.
🌺 🙏|| श्रीकृष्णार्पणमस्तु || 🌺 🙏
© Dr Hemant Junnarkar
All rights reserved
(७ डिसेंबर २०२५ रोजी, परमपूज्य पांडुरंग शास्त्री आठवले प्रणित स्वाध्याय परिवाराच्या बंधू-भगिनींनी श्रीमद्भगवद्गीतेवर एक छोटे घरगुती संमेलन आयोजित केले होती. माझे परम मित्र जतिन आणि शैलेश यांनी मला या संमेलनासाठी आमंत्रित केले होते. मी त्यांचा याबद्दल मनापासून ऋणी आहे. या परिषदेत लहान मुले, वडीलधारी मंडळी आणि महिलांनी श्रीमद्भगवद्गीतेवर व्यक्त केलेले विचार ऐकल्यानंतर माझ्या ज्ञानात खूप भर पडली. .पूज्य पांडुरंग शास्त्रीजींच्या आशीर्वादाने, या परिषदेत मी व्यक्त केलेले विचार वर दिले आहेत.)
