અર્જુન નો શોક - શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા નો જન્મ

જો તમારે કોઈ પણ પુસ્તકને સારી રીતે સમજવું હોય, તો તમારે તેની શરૂઆત સારી રીતે સમજવી જોઈએ. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો તે પ્રારંભ પહેલો અધ્યાય 'અર્જુન વિષાદ યોગ' - 'અર્જુનનું દુ:ખ' છે.

કૌરવો અને પાંડવોની સેના યુદ્ધભૂમિ પર સામસામે ઉભી છે અને અચાનક અર્જુન લડવાનો ઇનકાર કરે છે.

કેવો ભયંકર વિચાર ! જાણે કોઈ મેચની ફાઇનલ હોય અને મેચ વિનર ખેલાડી  રમત છોડીને જવાનું વિચારી રહ્યો  હોય !

ઘણા લોકો  હજુ પણ અર્જુનની  આ ભૂમિકા સમજી શકતા નથી. કેટલાક માને છે કે અર્જુન પોતાનું કર્તવ્ય ટાળી રહ્યો છે. કેટલાક માને છે કે અર્જુન અહિંસાની ભાષા બોલી રહ્યો છે. કેટલાકે અર્જુનને કાયર કહ્યો છે. કેટલાક માને છે કે અર્જુન પોતાના સ્વજનો પ્રત્યેના પ્રેમથી આંધળો થઈ ગયો હતો. પણ શું ખરેખર અર્જુન આવી સ્થિતિમાં હતો? બિલકુલ નહીં. તો પછી લોકો આવું કેમ કહે છે? આનું એકમાત્ર કારણ એ હોઈ શકે છે કે તેઓ અર્જુન વિષાદ યોગ પ્રકરણ યોગ્ય રીતે વાંચતા નથી.

તમારા મનપસંદ દુ:ખપૂર્ણ  ગીતોમાંથી એક ગીત યાદ કરો કે કવિએ તે ગીતમાં  દુ:ખનું વર્ણન કેવી રીતે કર્યું છે.

હવે મહર્ષિ  વ્યાસ અર્જુનના દુ:ખનું વર્ણન કેવી રીતે કરે છે તે જુઓ:

દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૮ ॥

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।

વેપથુશ્ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ચ જાયતે ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૯ ॥

ગાંડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ત્વક્ચૈવ પરિદહ્યતે ।

ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ॥ અ. ૧, શ્લોક ૩૦ ॥

અર્જુન કહે છે:

હે કૃષ્ણ! યુદ્ધ માટે ઉત્સુક મારા સગાસંબંધીઓને મારી સામે આ રીતે ઉભા જોઈને, મારી ઇન્દ્રિયો ધ્રૂજી રહી છે, મારું મોં સુકાઈ રહ્યું છે.

મારું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું છે, મારું શરીર કળતર કરી રહ્યું છે, મારું ધનુષ્ય મારા હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે અને મારી ચામડી બળી રહી છે.

હું ઊભો રહી શકતો નથી, મારું મન જાણે ભ્રમિત થઈ ગયું છે. કેશવ, આ લક્ષણો ખરાબ દેખાઈ રહ્યા છે.

કોઈ કવિ પોતાના પ્રિયજનની યાદથી દુઃખી થઈ શકે છે, કોઈ પોતાની માતાથી વિદાયથી દુઃખી થઈ શકે છે. પરંતુ અર્જુનનું દુ:ખ વ્યક્તિગત નથી. તે પોતાના ઉપરાંત દુશ્મનના કુળની પણ ચિંતા કરે છે. તે ધર્મના પતનથી પણ ચિંતિત છે.

દેવોના રાજા ઈન્દ્ર પણ અર્જુનના ધાર્મિક વિચારોથી પ્રભાવિત થયા હતા. એકવાર, જ્યારે અર્જુન સ્વર્ગમાં ગયો, ત્યારે તે પોતાના પરિવારની યાદથી દુઃખી થયો.  અર્જુનનું મેનકા પર મન લાગી ગયું છે  એવું લાગી ને, ઈન્દ્રએ મેનકાને અર્જુન પાસે મોકલી. પરંતુ અર્જુને તેને પાછી મોકલી દીધી, અને કહ્યું કે તે તેના કુળની માતા છે.

હવે તમે કહી શકો છો કે, "યુદ્ધની તૈયારીઓ આટલા લાંબા સમયથી ચાલી રહી હતી, તો અર્જુન આ બધી બાબતો કેમ સમજી શક્યો નહીં?" આ પ્રશ્ન પણ તાર્કિક છે. આપણે કોઈ પણ વસ્તુ માટે ગમે તેટલી તૈયારી કરીએ, અંતિમ વિચાર આપણને ત્યારે જ આવે છે જ્યારે આપણે વાસ્તવિક ઘટનાનો સામનો કરીએ છીએ.

અર્જુને એવું શું જોયું જે તેને આ સ્થિતિમાં લાવ્યું?

તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્પાર્થઃ પિતૃનાથ પિતામહાન્ ।

આચાર્યાન્ માતુલાન્ભ્રાત્રૃન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્તથા ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૬ ॥

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ ।

તાં સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બંધૂનવસ્થિતાન્ ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૭ ॥

અર્જુને બંને પક્ષોની સેનામાં પોતાના કાકા, દાદા, ગુરૂજનો, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સસરા અને શુભેચ્છકોને જોયા.

આ બધા ભાઈઓને યુદ્ધ માટે એકસાથે ઉભેલા જોઈને અર્જુનનું હૃદય કરુણાથી ભરાઈ ગયું.

તેણે પોતાની પરિસ્થિતિ અને આ યુદ્ધના સંભવિત પરિણામો કૃષ્ણને વિગતવાર સમજાવ્યા:

૧. આ યુદ્ધમાં, આખું કુળ યુદ્ધ માટે તૈયાર છે. તેમને મારીને, આપણે આપણા પોતાના કુળનો નાશ કરી રહ્યા છીએ.

૨. કુળના વિનાશ પછી, શાશ્વત કુળ ધર્મનો નાશ થશે અને આખું કુળ અધર્મથી પીડિત થશે.

૩. કુળ અધર્મથી પીડિત હોવાથી, કુળની સ્ત્રીઓ અશુદ્ધ થઈ જશે.

૪. સ્ત્રીઓ અશુદ્ધ હોવાથી, જાતિ-મિશ્રણની પ્રક્રિયા થશે અને આવી સંકરતા નરકમય જીવનનું નિર્માણ કરશે.

૫. આવા કુળમાં, પિંડ ઉદક વગેરે જેવા સંસ્કારો બંધ થઈ જશે અને તેના કારણે કુળના પૂર્વજોનું પતન થશે.

૬. આવા દોષોને કારણે, શાશ્વત જાતિ-ધર્મ અને કુળ ધર્મનો નાશ થશે.

અર્જુને ઉઠાવેલા પ્રશ્નોમાં ચોક્કસ સત્ય છે. આ શંકાઓ પણ શાસ્ત્રો પર આધારિત છે.

અર્જુનની આ શંકાઓ અને ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારા આપવામાં આવેલા ખુલાસાએ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના સાતસો શ્લોકોની સાથે એક લાખ શ્લોકોના મહાભારતને એક અનોખી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યું. નહિંતર, મહાભારત ફક્ત રાજ્ય માટે ભાઈઓ વચ્ચેના યુદ્ધ તરીકે જાણીતું હોત. આપણે બધા અર્જુનના ઋણી છીએ.

હવે, અહીં બીજો મુદ્દો છે. મહાભારતમાં, યુધિષ્ઠિર છે જે સતત ધર્મનું ચિંતન કરે છે. આ યુદ્ધ દરમિયાન, તેમના મનમાં કોઈ શંકા જાગી નહીં.

પછી, જ્યારે યુદ્ધનો સમય આવ્યો, ત્યારે અર્જુનના મનમાં આ પ્રશ્નો કેમ ઉદ્ભવ્યા? કેટલાક કહે છે કે ભગવાન કૃષ્ણે જાણી જોઈને અર્જુનમાં ભ્રમ પેદા કર્યો હતો જેથી વિશ્વ આ દિવ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે.

અર્જુન અને ભગવાન કૃષ્ણ વચ્ચેનો સંબંધ મિત્રતાનો હતો. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં, ભગવાન કૃષ્ણ વારંવાર કહે છે, "તું મારો સૌથી પ્રિય મિત્ર છે, તેથી હું તને આ સૌથી નજીકનું જ્ઞાન આપી રહ્યો છું."

અર્જુન આવા વિચારો ત્યારે જ કરી શકતો હતો જ્યારે તે આવા શ્રેષ્ઠ મિત્રની નજીક હતો. અર્જુનની બહાદુરીથી ખુશ થઈને, ભગવાન શિવે પોતે અર્જુનને તેનું સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર, પશુપતાસ્ત્ર આપ્યું. વિશ્વનો નાશ કરવા સક્ષમ આટલું શક્તિશાળી શસ્ત્ર ધરાવનાર વ્યક્તિ, કોઈથી ડરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી.

ભારતીય યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણનો પ્રવેશ કોણે કરાવ્યો? અર્જુનના કારણે. દુર્યોધન શ્રીકૃષ્ણની સેના મેળવીને ખુશ હતો, તો અર્જુન સંતુષ્ટ હતો કે શ્રીકૃષ્ણ તેની બાજુમાં આવ્યા હતા. શ્રીકૃષ્ણે પણ પોતાનું કામ સારી રીતે કર્યું અને મેચ વિનર ખેલાડીને પાછો રમત માં  લાવ્યો. જો શ્રીકૃષ્ણ ભારતીય યુદ્ધમાં ન હોત, તો યુદ્ધનું પરિણામ અલગ હોત. વિશ્વને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાની ભેટ ન મળી હોત.

મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત જ્ઞાનેશ્વરે ભગવદ ગીતા પર "ભાવાર્થદીપિકા" નામનો એક ગ્રંથ લખ્યો છે.  આ ગ્રંથ જ્ઞાનેશ્વરી તરીકે વધુ જાણીતો છે. જ્ઞાનેશ્વરીના પહેલા અધ્યાયમાં જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ કહે છે:

"અહો અર્જુનાચિયે પાંતી । જે પરિસણ્યા યોગ્ય હોતી । તિહી કૃપા કરીં સંતી । અવધાન દ્યાવે ॥

(જ્ઞાનેશ્વરી,  અ.૧, ઓવી ६२)

હે સંતો,  અર્જુનની પંક્તિ માં બેસવાની તમારી પાત્રતા  છો. જોકે, મારા ભાષ્ય (ભગવદ ગીતા પર) પર ધ્યાન આપવાની કૃપા કરજો.

તો ભગવદ્ ગીતાને સમજવાનો સાચો રસ્તો એ છે કે અર્જુનની યોગ્યતા અપનાવવી. આપણે આ યોગ્યતા કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકીએ? અર્જુને પોતે જ તેને સમજાવ્યું. તેણે ભગવાન કૃષ્ણને કહ્યું:

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ 

પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસંમૂઢચેતાઃ ।

યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે 

શિષ્યસ્તેSહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ॥

અ. ૨, શ્લોક ૭

મારું મન નબળું પડી ગયું છે. મારું મન ધર્મ વિશે મૂંઝવણમાં છે. હું તમારો શિષ્ય છું અને તમારા આશ્રયમાં આવ્યો છું. કૃપા કરીને મને ચોક્કસ કહો કે મારા માટે શું ફાયદાકારક રહેશે.

જ્યારે આપણે અર્જુનની જેમ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને શરણાગતિ આપીશું, ત્યારે કોઈ શંકા નથી કે ભગવાન  શ્રીકૃષ્ણ આપણને ભગવદ ગીતા તેટલા જ પ્રેમથી  સમજાવશે,  જેટલા  પ્રેમથી  તે અર્જુનને   સમજાવ્યો.

    🌺 🙏||  શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ   || 🌺 🙏 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

(૭ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ, પૂજ્ય પાંડુરંગ શાસ્ત્રી આઠવલેના સંસ્થાપિત  સ્વાધ્યાય પરિવારના ભાઈઓ અને બહેનોએ ભગવદ્ ગીતા પર એક નાનકડું ગૃહ સભાનું આયોજન કર્યું હતું. મારા પ્રિય મિત્રો જતીન અને શૈલેષે મને આ સભામાં આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ સભામાં બાળકો, વડીલો અને મહિલાઓ દ્વારા ભગવદ્ ગીતા પર વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો સાંભળ્યા પછી, મારા જ્ઞાનમાં ઘણો વધારો થયો. પૂજ્ય પાંડુરંગ શાસ્ત્રીના આશીર્વાદથી, આ સભામાં મેં વ્યક્ત કરેલા વિચારો ઉપર આપેલા છે.)