२३/५/२०२६ (शनिवार)
आज आम्ही भेट दिलेली ठिकाणे
१.तियानानमेन कॉंप्लेक्स
२. एंपरर पॅलेस/फर्बिडन सिटी
-----------------------------------------------------------
🌆 Beijing
बीजिंग
-----------------------------------------
बीजिंग (Beijing – 北京), ज्याला पूर्वी Peking असेही म्हटले जात असे, ही चीनची राजधानी आणि देशाचे राजकीय, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक व आंतरराष्ट्रीय संपर्काचे प्रमुख केंद्र आहे. तीन हजार वर्षांहून अधिक इतिहास असलेले हे शहर आधुनिक महानगर आणि प्राचीन संस्कृतीचा अनोखा संगम आहे.
१. भौगोलिक:
स्थान : बीजिंग चीनच्या उत्तरेकडील भागात, North China Plain च्या उत्तरेकडील टोकाला आहे. त्याच्या पूर्वेला Tianjin आणि इतर तीनही दिशांना Hebei Province आहे. शहराच्या पश्चिम, उत्तर व ईशान्य भागात डोंगर आहेत, तर आग्नेय भाग सपाट मैदानी प्रदेश आहे.
क्षेत्रफळ : बीजिंगचे क्षेत्रफळ सुमारे 16,410 चौ.कि.मी. आहे. बीजिंगच्या प्रशासकीय क्षेत्राचा आकार केवळ शहरापुरता मर्यादित नसून त्यात डोंगराळ आणि ग्रामीण प्रदेशांचाही समावेश होतो. त्यामुळे 'बीजिंग शहर' आणि 'Beijing Municipality' यामध्ये फरक आहे.
हवामान :
बीजिंगमध्ये समशीतोष्ण, खंडीय मान्सून हवामान आहे.
🌸 वसंत ऋतू: मार्च–मे — आल्हाददायक, परंतु कधी कधी धुळीचे वारे.
☀️ उन्हाळा: जून–ऑगस्ट — उष्ण, दमट आणि पावसाळी.
🍂 शरद ऋतू: सप्टेंबर–ऑक्टोबर — स्वच्छ, कोरडे आणि सर्वात आल्हाददायक.
❄️ हिवाळा: नोव्हेंबर–फेब्रुवारी — अतिशय थंड व कोरडा.
सरासरी वार्षिक तापमान सुमारे 11–14°C असून वर्षातील सुमारे 75% पाऊस उन्हाळ्यात पडतो.
२. इतिहास
बीजिंगचा इतिहास 3,000 वर्षांहून अधिक जुना आहे. प्राचीन काळात या परिसरात Ji आणि Yan या राज्यांचे महत्त्व होते. पुढे Liao आणि Jin या राजवंशांच्या काळात शहराचे राजकीय महत्त्व वाढले.
1153 मध्ये Jin Dynasty ने येथे राजधानी स्थापन करून शहराला Zhongdu असे नाव दिले. पुढे मंगोल सम्राट Kublai Khan याने येथे Dadu नावाची राजधानी उभारली. Yuan Dynasty च्या काळात प्रथमच संपूर्ण चीनचे शासन बीजिंगमधून झाले.
Ming Dynasty मध्ये Yongle Emperor ने राजधानी Nanjing वरून Beijing येथे हलवली. 1406–1420 दरम्यान Forbidden City बांधण्यात आली आणि 1421 मध्ये Beijing ही Ming साम्राज्याची राजधानी झाली.
त्यानंतर Qing Dynasty नेही Beijingलाच राजधानी ठेवले. 1912 नंतर काही काळ राजधानी Nanjing येथे गेली. 1949 मध्ये People's Republic of China स्थापन झाल्यानंतर Beijing पुन्हा चीनची राजधानी झाली आणि आजपर्यंत तीच आहे.
एक विशेष गोष्ट म्हणजे Beijingचा Central Axis — Bell and Drum Towers पासून दक्षिणेकडील Yongdingmen पर्यंत जाणारी सुमारे 7.8 किमी लांबीची मध्यरेषा.
Forbidden City, Jingshan, Tian'anmen आणि Temple of Heaven यांसारखी अनेक महत्त्वाची स्थळे तिच्याशी जोडलेली आहेत. 2024 मध्ये या Central Axisला UNESCO World Heritage दर्जा मिळाला.
३. आजचे बीजिंग
👥 लोकसंख्या:
2025 च्या अखेरीस Beijing Municipality ची कायमस्वरूपी रहिवासी लोकसंख्या सुमारे 2.18 कोटी (21.8 million) होती. त्यापैकी 88.3% लोक शहरी भागात राहतात.
🏛️ राजकीय महत्त्व:
Beijing हे चीनचे राजकीय केंद्र आहे. Central Government, Communist Party of China ची प्रमुख कार्यालये, National People's Congress तसेच देशातील प्रमुख सरकारी संस्था येथे आहेत.
💰 आर्थिक महत्त्व:
Beijing हे केवळ राजकीय राजधानी नसून चीनमधील अत्यंत महत्त्वाचे आर्थिक, वित्तीय, तंत्रज्ञान आणि संशोधन केंद्र आहे.
2025 मध्ये Beijingचा GDP सुमारे 5.21 trillion yuan होता आणि अर्थव्यवस्थेची वाढ 5.4% झाली. त्यातील तब्बल 86% हिस्सा सेवा क्षेत्राचा होता. Information technology, software, finance आणि digital economy यांना विशेष महत्त्व आहे.
म्हणूनच Beijingमध्ये एका बाजूला Forbidden City, Hutongs आणि प्राचीन राजवाडे, तर दुसऱ्या बाजूला आधुनिक कार्यालयीन इमारती, तंत्रज्ञान कंपन्या आणि अत्याधुनिक वाहतूक व्यवस्था दिसते.
४. पर्यटन:
🗓️ जाण्यास योग्य काळ
सप्टेंबर–ऑक्टोबर हा सर्वात चांगला काळ मानता येईल. हवामान सामान्यतः कोरडे, स्वच्छ आणि फिरण्यासाठी सुखद असते.
एप्रिल–मे हाही चांगला काळ आहे.
जून–ऑगस्टमध्ये उष्णता आणि पाऊस असतो, तर हिवाळ्यात तापमान खूप खाली जाते.
Chinese National Day (1–7 October) किंवा Spring Festivalच्या सुट्टीत मात्र प्रचंड गर्दी होऊ शकते.
✈️ बीजिंगला कसे जावे?
परदेशातून येताना Beijing Capital International Airport (PEK) हा प्रमुख विमानतळ आहे. Beijing Daxing International Airport (PKX) हा दुसरा मोठा विमानतळ आहे.
शहरात पोहोचल्यानंतर Beijing Subway हा पर्यटकांसाठी अतिशय सोयीचा आणि स्वस्त पर्याय आहे. अधिकृत पर्यटन मार्गदर्शकही शहरात फिरण्यासाठी subway हा सर्वात जलद आणि सोयीचा पर्याय असल्याचे सांगतो.
⭐ प्रेक्षणीय स्थळे
1. 🏯 Forbidden City / Palace Museum
चीनच्या सम्राटांचे विशाल राजवाडे आणि Ming-Qing राजवंशांचे राजकीय केंद्र. Beijingला भेट देताना हे अजिबात चुकवू नये.
2. 🟥 Tian'anmen Square
जगातील सर्वात प्रसिद्ध सार्वजनिक चौकांपैकी एक. त्याच्या उत्तरेला प्रसिद्ध Tian'anmen Gate आहे.
3. 🧱 Great Wall of China
Beijingला येऊन Great Wall न पाहणे म्हणजे जवळजवळ अपूर्णच प्रवास!
Badaling, Mutianyu आणि Juyongguan हे Beijingजवळील प्रसिद्ध भाग आहेत.
4. 🌳 Summer Palace
विशाल Kunming Lake, बागा, राजवाडे आणि डोंगर यांचे सुंदर मिश्रण. हे UNESCO World Heritage Site आहे.
Beijing Government Portal
5. 🔵 Temple of Heaven
Ming आणि Qing सम्राट येथे स्वर्गाची पूजा करून चांगल्या पिकांसाठी प्रार्थना करत असत. त्याची वास्तुरचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
6. 🏘️ Hutongs
Beijingच्या जुन्या शहरातील अरुंद गल्ल्या आणि पारंपरिक घरे. Nanluoguxiang आणि आसपासचा भाग जुन्या Beijingची झलक देतो.
7. 🏟️ Olympic Park
2008 Olympic Gamesमधील प्रसिद्ध Bird's Nest आणि Water Cube ही आधुनिक Beijingची प्रतीके आहेत.
8. 🌲 Jingshan Park
Forbidden Cityच्या उत्तरेला असलेले हे ठिकाण शहराचे, विशेषतः Forbidden Cityचे, वरून सुंदर दृश्य पाहण्यासाठी उत्तम आहे.
❗ बीजिंगमध्ये चुकवू नये असे
जर वेळ कमी असेल तर Top 6 यादी:
Forbidden City → Tian'anmen Square → Great Wall → Temple of Heaven → Summer Palace → Hutongs
आणि आधुनिक Beijing अनुभवायचे असल्यास Olympic Park जोडावे.
🛍️ खरेदी
Wangfujing Street — Beijingची प्रसिद्ध shopping street. आधुनिक दुकाने, malls, restaurants आणि जुन्या दुकानांचा संगम येथे आहे.
Silk Street — कपडे, bags, silk, jewellery आणि handicrafts यांसाठी प्रसिद्ध.
Qianmen आणि Dashilan — जुन्या Beijingच्या वातावरणाचा अनुभव घेत shopping करण्यासाठी चांगले.
खरेदीसाठी:
Silk products
Tea
Chinese handicrafts
Calligraphy/painting
Chopsticks व इतर traditional souvenirs
Chinese-style कपडे
स्थानिक snacks
टीप: बाजारात घासाघीस करावी लागते; पण branded दुकानांमध्ये किंमत साधारण fixed असते.
-----------------------------------------------------------
👁️
तियानानमेन कॉंप्लेक्स
Tiananmen Complex
-----------------------------------------------------------(पुस्तकांमध्ये आणि इंटरनेटवर तियानानमेन स्क्वेअर (Tiananmen Square) आणि तियानानमेन गेट (Tiananmen Gate) अशी स्वतंत्र नावे वापरली जातात. या दोन्ही वेगवेगळ्या वास्तू व स्थळे असल्यामुळे त्यांच्यातील गोंधळ टाळण्यासाठी, या लेखात संपूर्ण परिसराचा उल्लेख करण्यासाठी मी ‘तियानानमेन कॉम्प्लेक्स’ ही संज्ञा वापरली आहे. ही लेखाच्या सोयीसाठी केलेली नामयोजना आहे.
तियानानमेन स्क्वेअर हा मोकळा चौक आहे, तर तियानानमेन गेट ही माओ झेडोंग यांचे चित्र असलेली ऐतिहासिक वास्तू आहे. या दोन्ही आणि इतर वास्तू तियानानमेन कॉंप्लेक्स मध्ये आहेत)
📍 काय आहे आणि कुठे आहे?
तियानानमेन स्क्वेअर हे बीजिंगच्या मध्यभागी असलेले जगातील सर्वात मोठ्या city squares पैकी एक आहे. ते Forbidden Cityच्या अगदी दक्षिणेला, East Chang'an Avenueवर आहे. चौकाच्या उत्तरेला प्रसिद्ध Tian'anmen Gate, पूर्वेला National Museum of China, पश्चिमेला Great Hall of the People आणि दक्षिणेला Chairman Mao Memorial Hall आहे.
📐 विस्तार
लांबी — 880 मीटर
रुंदी — 500 मीटर
क्षेत्रफळ — सुमारे 4,40,000 चौ.मी. (44 हेक्टर)
एकाच वेळी सुमारे 10 लाख लोकांच्या मोठ्या समारंभासाठी येथे जागा होऊ शकते.
म्हणजेच साधारण 62 फुटबॉल मैदानांइतके क्षेत्रफळ!
📜 थोडक्यात इतिहास
तियानानमेन हे मूळतः Ming आणि Qing राजवंशांच्या काळातील Imperial Cityचे मुख्य प्रवेशद्वार होते. आधुनिक काळात या परिसराचे रूपांतर विशाल सार्वजनिक चौकात झाले. 1 ऑक्टोबर 1949 रोजी माओ झेडोंग यांनी याच Tian'anmen Gate वरून People's Republic of Chinaची स्थापना झाल्याची घोषणा केली. त्यामुळे हा चौक आधुनिक चीनच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे राजकीय प्रतीक बनला.
तियानानमेन स्क्वेअर हा केवळ एक विशाल चौक नाही; तो चीनच्या प्राचीन साम्राज्यापासून आधुनिक साम्यवादी राष्ट्रापर्यंतच्या प्रवासाचे एक महत्त्वाचे राजकीय आणि ऐतिहासिक प्रतीक आहे.
👀 येथे काय पाहावे?
1. Tian'anmen Gate आणि त्यावरील Mao Zedong यांचे विशाल चित्र
चौकाच्या उत्तरेला असलेली ही भव्य वास्तू म्हणजे तियानानमेन. तियानानमेनचा अर्थ “स्वर्गीय शांततेचे द्वार” असा आहे
2. Monument to the People's Heroes
चौकाच्या मध्यभागी उभे असलेले हे स्मारक चीनच्या क्रांतिकारी इतिहासातील वीरांच्या स्मरणार्थ उभारले आहे.
हे जननायकांचे स्मारक तियानानमेन स्क्वेअरच्या मध्यवर्ती भागात उभे असलेले भव्य दगडी स्मारक आहे. त्याच्या पायथ्याशी चीनच्या क्रांतिकारी इतिहासातील घटना दर्शवणारे मोठे कोरीव शिल्पपट आहेत.
नाव: Monument to the People’s Heroes
चिनी नाव: 人民英雄纪念碑
उभारणी: १९५२ मध्ये बांधकाम सुरू झाले; १९५८ मध्ये स्मारक पूर्ण झाले.
महत्त्व: चीनच्या आधुनिक इतिहासातील क्रांतिकारी संघर्षांत मृत्यू पावलेल्या वीरांच्या स्मरणार्थ ते उभारले गेले.
3. National Flag आणि Flag-raising Ceremony 🇨🇳
चौकातील ध्वजस्तंभावर दररोज राष्ट्रीय ध्वज फडकावला जातो आणि सूर्यास्ताच्या वेळी उतरवला जातो. सूर्योदयाच्या वेळी होणारा Flag-raising Ceremony पाहण्यासाठी मोठी गर्दी होते.
4. Chairman Mao Memorial Hall
चौकाच्या दक्षिण भागात असलेली माओ झेडोंग यांची समाधी.
5. National Museum of China
चौकाच्या पूर्वेला असलेले हे चीनच्या इतिहास व संस्कृतीचा विस्तृत संग्रह असलेले महत्त्वाचे संग्रहालय.
6. Great Hall of the People
पश्चिमेला असलेली चीनच्या राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाची वास्तू.
७. तियानानमेन चौकातील मध्यवर्ती पुष्पसजावट:
बीजिंगमधील तियानानमेन स्क्वेअरच्या मध्यभागी तुम्हाला दिसलेला फुलांनी सजवलेला मोठा भाग हा चीनच्या राष्ट्रीय समारंभांमध्ये आणि सार्वजनिक उत्सवांमध्ये विशेष महत्त्व असलेला परिसर आहे. तिथे फुलांची सजावट, मोठ्या आकाराच्या कलाकृती आणि ऋतूनुसार बदलणारी आकर्षक मांडणी केली जाते.
या सजावटीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ सौंदर्यनिर्मितीसाठी नसते; तिच्यात चीनची राष्ट्रीय प्रतीके, देशाची प्रगती आणि महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटनांचे संदर्भही असू शकतात.
फुलांच्या टोपलीत विविध फुले आणि फळांच्या प्रतिकृती वापरल्या जातात. त्यातून समृद्धी, आनंद आणि देशाच्या प्रगतीचा संदेश दिला जातो. ही सजावट विशेषतः १ ऑक्टोबरच्या चीनच्या राष्ट्रीय दिनासाठी केली जाते. ही कायमस्वरूपी रचना नाही. दरवर्षी तिचे स्वरूप बदलते. त्यामुळे तुम्ही चीनला भेट दिली त्या वेळी दिसलेली सजावट आणि आजच्या छायाचित्रांतील सजावट वेगळी असू शकते.
Monument to the People’s Heroes
हे जननायकांचे स्मारक तियानानमेन स्क्वेअरच्या मध्यवर्ती भागात उभे असलेले भव्य दगडी स्मारक आहे. त्याच्या पायथ्याशी चीनच्या क्रांतिकारी इतिहासातील घटना दर्शवणारे मोठे कोरीव शिल्पपट आहेत.
उभारणी: १९५२ मध्ये बांधकाम सुरू झाले; १९५८ मध्ये स्मारक पूर्ण झाले.
महत्त्व: चीनच्या आधुनिक इतिहासातील क्रांतिकारी संघर्षांत मृत्यू पावलेल्या वीरांच्या स्मरणार्थ ते उभारले गेले.
🚇 तियानानमेन स्क्वेअरला कसे जावे?
सर्वात सोपा मार्ग Beijing Subway Line 1.
Tian'anmen East किंवा Tian'anmen West स्टेशनवर उतरून चौकात जाता येते.
⚠️ पर्यटकांसाठी महत्त्वाची सूचना
चौकात प्रवेश विनामूल्य आहे; मात्र सध्या real-name reservation आणि security check आवश्यक आहे. अधिकृत Beijing सरकारच्या माहितीनुसार भेटीची वेळ आधी आरक्षित करावी लागते.
तियानानमेन स्क्वेअर आणि Forbidden City या दोन स्थळांना एकत्र भेट देणे विशेष योग्य ठरेल. कारण ती एकमेकांना अगदी लागून आहेत.
आमची तियानानमेन स्क्वेअरची भेट:
हॉटेलमध्ये नाश्ता उरकून सकाळी आम्ही तियानानमेन स्क्वेअरला बसने जाण्यास निघालो.
बसमधून
आमची गाइड व्हिकीने आम्हाला आधीच सांगितले होते की येथे पर्यटकांची कायम खूप गर्दी असते. खूप वेळ लागू शकतो. स्क्वेअरला गेल्यानंतर तेथे राजकीय स्वरूपाचे प्रश्न विचारू नका, असेही व्हिकीने सांगून ठेवले.
आम्ही येण्याच्या काही दिवस अगोदर अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप येथे येऊन गेले होते. त्यावेळी येथील सारे रस्ते बंद करण्यात आले होते असे आम्हाला सांगितले.
आम्ही तियानानमेन स्क्वेअरला पोहचलो तेव्हा सकाळचे दहा वाजले होते. ऊन चढू लागले होते निरनिराळ्या प्रवासी एजन्सीज आपापल्या पर्यटकांना घेऊन रांगेत उभे होते. आपल्या पर्यटाकांना समजण्यास सोपे जावे म्हणून प्रत्येक गाईडने आपल्या एजन्सीचा फ्लॅग हातात धरला होता. व्हिकीनेही ट्रिप अ डीलचा फ्लॅग धरला होता.
व्हिकी म्हणाली आज गर्दी कमी आहे. सिक्युरिटी चेक केल्यानंतर पर्यटक आत शिरत होते. मी बायनॉक्युलर घेतली होती. त्यामुळे मला थांबवले. मग चेकिंग करणाऱ्या मुलीने दूर उभ्या असणाऱ्या आणखी एकाला विचारले आणि मला बायनॉक्युलर नेण्याची परवानगी दिली. फक्त बायनॉक्युलर वापरू नका , असे सांगितले.
व्हिकीने आम्हाला तिचे बोलणे ऐकू यावे म्हणून वायरलेस इअरफोन दिले होते. हे हुकसारखे इअरफोन कानावर लटकावून बटन ऑन करायचे. तियानानमेन सारख्या विस्तीर्ण ठिकाणी ही व्यवस्था आवश्यक आहे. कारण येथे गाइडला आपल्या बॅचच्या संपर्कात राहणे कठीण आहे. व्हिकी आम्हाला जी माहिती देत होती ती या इअरफोनमधून ऐकायला येत होती.
आमच्याबरोबर ऑस्ट्रेलियातूनच आलेले काही मूकबधिर लोकही होते. त्यांच्यासाठी एक इंटरप्रीटर बाईही होती. तिचा प्रवासखर्च या मूकबधिर पर्यटकांनी केला होता असे कळले. ही इंटरप्रीटर या मूकबधिर पर्यटकांना गाइडचे बोलणे खाणाखुणांच्या भाषेत. समजावून सांगत होती. एखादा कठीण शब्द गाइड बोलली की त्यासाठी या मूकबधिरांच्या भाषेत कसे सांगतात ते पाहायला गंमत वाटत होती. उदाहरणार्थ responsibility हा शब्द आला तेव्हा या इंटरप्रीटरने बाळाला खांद्यावर घेतात तसा आविर्भाव केला.
व्हिकीबरोबर असणारा पीटर एकेका कपलला उभं करून निरनिराळ्या पोझेस घ्यायला सांगून फोटो काढत होता. नंतर तो हेच फोटो आम्हाला विकणार होता.
तियानानमेन स्क्वेअरमध्ये समोर असणाऱ्या इमारतीवर, जिला तियानानमेन गेट म्हणतात, यांचे चित्र आहे. स्क्वेअरच्या मध्यभागी सुंदर रंगीबेरंगी फुलांनी बहरलेला चौक आहे. तेथे पर्यटक फोटो काढून घेत होते. तसेच Monument to the people's heroes या स्मारकाजवळही फोटो काढून घेतले.
ऊन वाढत होते. या विस्तीर्ण स्क्वेअरमध्ये चालणे म्हणजे मोठे आव्हान आहे. किती चालत राहा, रस्ता संपतच नाही आणि चालत राहण्याशिवाय दुसरे काही नाही. येथे डोक्याची टोपी आणि पिण्याच्या पाण्याची बाटली आवश्यक आहे. हीना भाभींना पायाचा त्रास आहे. त्यांना उन्हात एवढे चालवेना. त्यामुळे राकेशभाईंनी पैसे भरून व्हील चेअर घेतली.
अशा प्रकारे स्क्वेअर क्रॉस करून आम्ही पलिकडील बाजूस आलो. तेथे झाडे आणि बसण्यासाठी चौथरे होते. दमलेले असल्यामुळे आम्ही तेथे बसलो. दुपारी एकची वेळ झाली होती आणि आता सर्वांना भूकही लागली होती. त्यामुळे बरोबर घेतलेले ठेपले काढले. समोरच एक फूड स्टॉल होता. तेथून कुणी चायनीज प्रकारचे आइस्क्रीम व शीतपेये घेतली. प्रवासास निघण्यापूर्वी आम्ही डाऊनलोड केलेले अलिपे ॲप चांगले उपयोगी पडत होते. २०० युवानच्या पुढे ३% सरचार्ज लागतो. हे ॲप चायनीज भाषेमध्ये आहे आणि इंग्लिशचा पर्याय आहे.
थोडा विसावा घेऊन झाल्यानंतर व्हिकी म्हणाली आता आपल्याला फर्बिडन सिटी म्हणजेच इंपीरिअल पॅलेसमध्ये जायचे आहे. पण आता तेथपर्यंत चालण्याची शक्ती तुमच्यामध्ये नसेल. तेव्हा मी एक पर्याय सुचवते. आपण सिटी बसने इंपीरिअल पॅलेसला जाऊ या. सिटी बसचे दोन तीनच स्टॉप्स आहेत. शिवाय तुम्हाला येथील सिटी बसचाही अनुभव घेता येईल.
मग आम्ही व्हिकीबरोबर तियानानमेन स्क्वेअरमधून बाहेर पडलो आणि रस्त्यावरील बस स्टॉपला उभे राहिलो. इंडियासारखाच बस स्टॉप होता. बस स्टॉपवर आल्यानंतर आम्ही बसमध्ये चढलो. बसमध्ये मुंबई-पुण्यातील बसप्रमाणेच गर्दी होती. आम्हाला दाटीवाटीमध्ये बसमध्ये उभे राहावे लागले. थोड्या वेळाने आम्ही बसमधून उतरलो आणि इंपीरिअल पॅलेसला आलो.
-----------------------------------------------------------
🏯
Forbidden City / Imperial Palace
-----------------------------------------------------------
📍 काय आहे आणि कुठे आहे?
Forbidden City म्हणजे चीनच्या सम्राटांचा भव्य राजप्रासाद आणि राजकीय केंद्र. तो तियानानमेन स्क्वेअरच्या अगदी उत्तरेला, बीजिंगच्या मध्यवर्ती भागात आहे.
सुमारे 500 वर्षे, Ming आणि Qing राजवंशांच्या काळात, चीनच्या सम्राटांचे निवासस्थान आणि शासनाचे केंद्र म्हणून त्याचा वापर झाला.
📐 विस्तार
क्षेत्रफळ — सुमारे 72 हेक्टर (720,000 चौ.मी.)
लांबी — सुमारे 961 मीटर
रुंदी — सुमारे 753 मीटर
परिसराभोवती सुमारे 7.9 मीटर उंच भिंत
भिंतीच्या बाहेर सुमारे 52 मीटर रुंद खंदक
जवळपास 980 इमारती आणि सुमारे 8,700 खोल्या असल्याचे अधिकृत नोंदींमध्ये नमूद केले जाते.
त्यामुळे हे जगातील सर्वात मोठ्या प्राचीन राजप्रासाद संकुलांपैकी एक आहे.
📜 थोडक्यात इतिहास
Forbidden Cityचे बांधकाम Ming सम्राट Yongle यांच्या कारकीर्दीत 1406 मध्ये सुरू झाले आणि 1420 मध्ये पूर्ण झाले.
1421 पासून Beijing ही Ming साम्राज्याची राजधानी झाली आणि Forbidden City हे सम्राटांचे मुख्य राजनिवास व प्रशासनाचे केंद्र बनले.
यानंतर Qing राजवंशाच्या काळातही त्याचा हाच उपयोग होत राहिला.
मिंग राजवंशातील १४ आणि चिंग राजवंशातील १० अशा एकूण २४ सम्राटांनी येथे वास्तव्य केले.
1912 मध्ये चीनमधील साम्राज्यशाहीचा अंत झाल्यानंतर शेवटचे सम्राट Puyi यांनी राजसिंहासन सोडले. 1925 मध्ये Forbidden Cityचे रूपांतर Palace Museum मध्ये करण्यात आले.
1987 मध्ये UNESCO World Heritage Site म्हणून त्याचा समावेश करण्यात आला.
इंपीरिअल पॅलेस कैक वेळा लुटण्यात आला आणि त्याची जाळपोळ करण्यात आली. परंतु त्याची पुन्हा पुन्हा पुनर्बांधणी करण्यात आली. आज दिसते ते बांधकाम सुमारे इ.स. १७०० आणि त्यापुढील आहे.
सम्राज्ञी सिसी: चिनी इतिहासातील क्रेझी लेडी व सत्ताधीश
- जन्म: २९ नोव्हेंबर १८३५ (बीजिंग, चीन)
- मृत्यू: १५ नोव्हेंबर १९०८ (वय ७२ वर्षे)
- राज्यकारभाराचा काळ: १८६१ ते १९०८ (सुमारे ४७ वर्षे)
- राजवंश: किंग राजवंश (Qing Dynasty)
अल्प चरित्र व सत्तेकडे प्रवास
एक सामान्य मानचू कुटुंबात जन्मलेल्या सिसी यांनी १८५२ मध्ये सम्राज्ञी बनण्याच्या प्रवासाला सुरुवात केली. तेथील क्षियानफेंग (Xianfeng) सम्राटाची एक उप-उपपत्नी (Concubine) म्हणून त्या 'फॉरबिडन सिटी' (Forbidden City) मध्ये दाखल झाल्या. सम्राटाला एकमेव मुलगा (टॉंगझी) जन्माला घालून त्यांनी राजवाड्यात स्वतःचे स्थान बळकट केले. १८६१ मध्ये सम्राटाच्या मृत्यूनंतर त्यांनी अत्यंत चलाखीने आणि राजकीय डावपेचांनी (Coup) सत्तेच्या चाव्या स्वतःच्या हाती घेतल्या. त्यानंतर पुढील चार दशकांहून अधिक काळ त्यांनी पडद्यामागून चीनवर प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपणे एकहाती राजवट चालवली.
फॉरबिडन सिटी (Forbidden City) मधील योगदान व छाप
सिसी यांच्या आयुष्याचा बहुतांश काळ बीजिंगमधील 'फॉरबिडन सिटी'मध्येच व्यतीत झाला. राजवाड्याच्या इतिहासात त्यांची छाप पुढील गोष्टींमुळे राह्यली:
- अंतर्गत वास्तुकला व नूतनीकरण: फॉरबिडन सिटीमधील अनेक पॅलेस, विशेषतः 'पॅलेस ऑफ गॅदरिंग एलिगन्स' (Palace of Gathering Elegance), सिसी यांच्या सांगण्यावरून पुन्हा सजवण्यात आणि आलिशान बनवण्यात आले.
- आलिशान जीवनशैलीचा केंद्रबिंदू: फॉरबिडन सिटीमध्ये त्यांच्यासाठी दररोज शेकडो प्रकारची पक्वान्ने तयार केली जात असत. त्यांच्या पोशाखांपासून ते दागिन्यांपर्यंतच्या अतोनात खर्चाचे फॉरबिडन सिटी साक्षीदार होते.
- राजकीय सत्ताकेंद्र: पडद्यामागून निर्णय घेण्याची पद्धत (Ruling from behind the curtain) त्यांनी याच राजवाड्यातून राबवली. राजाच्या सिंहासनामागे पडदा लावून त्या बसत आणि मागील बाजूने देशाचे निर्णय घेत असत.
- चीनच्या इतिहासातील स्थान व मूल्यमापन
-
चिनी इतिहासामध्ये सम्राज्ञी सिसी यांचे स्थान अत्यंत वादग्रस्त आणि गुंतागुंतीचे मानले जाते:
१. हुकूमशाह व चैनी सम्राज्ञी: बऱ्याच इतिहासकारांच्या मते, त्या अत्यंत क्रूर, सत्तांध आणि ऐशोआरामात जगणाऱ्या सम्राज्ञी होत्या. चीनवर परकीय आक्रमणे होत असताना आणि जनता गरिबीत असताना त्यांनी नौदलाचा (Navy) पैसा स्वतःच्या चैनीसाठी व समर पॅलेस (Summer Palace) बांधण्यासाठी खर्च केला, ज्यामुळे चीनचे मोठे नुकसान झाले.
२. सुधारणावादी व मुत्सद्दी: दुसऱ्या बाजूने पाहिल्यास, त्यांनी चीनमध्ये आधुनिक शिक्षण, टेलिग्राफ, रेल्वे, आणि पाश्चात्य तंत्रज्ञानाची ओळख करून देण्यास काही प्रमाणात पाठिंबा दिला. महिलांवरील 'पाय बांधण्याच्या' (Foot binding) जाचक प्रथेवर बंदी घालण्यातही त्यांची भूमिका होती. (Foot binding या प्रथेप्रमाणे मुलगी लहान असताना तिच्या पायांची बोटे क्रूरपणे दुमडून तोडली जात)
एक शक्तिशाली स्त्री म्हणून चीनच्या २५०० वर्षांच्या राजेशाही इतिहासात एवढा दीर्घकाळ सत्ता गाजवणारी सिसी ही एकमेव सम्राज्ञी ठरली. त्यांच्या याच अतरंगी, धाडसी आणि अनपेक्षित निर्णयामुळे पर्यटनाच्या विश्वात त्यांना 'क्रेझी लेडी ऑफ चायना' म्हणून ओळखले जाते.
सम्राज्ञी सिसीला क्रेझी लेडी म्हणण्याचे कारण:
नौदलाचा निधी उधळून समर पॅलेस बांधणे: चीनवर परकीय आक्रमणांचा धोका असताना आणि देशाला पैशांची तीव्र गरज असताना, सिसी यांनी देशाच्या नौदलासाठी (Navy) जमा केलेला सर्व निधी बळकावला. हा प्रचंड पैसा बीजिंगमधील प्रसिद्ध 'समर पॅलेस' (Summer Palace) आणि तेथील संगमरवरी बोट (Marble Boat) बांधण्यासाठी खर्च केला.
अतिशय अलिशान जीवनशैली: त्यांच्या जेवणात रोज शेकडो प्रकारची पक्वान्ने बनवली जात, पण त्या फक्त एकदा चव घेऊन सर्व अन्न फेकून देत असत. त्यांच्या देखभालीसाठी आणि दिमाखासाठी शेकडो नोकर आणि यंत्रणा कार्यरत होती.
तांत्रिक बदलांबद्दलचे गैरसमज: चीनमध्ये जेव्हा पहिल्यांदा रेल्वे रुळावर आणली जात होती, तेव्हा त्यांनी सुरुवातीला विरोध केला होता; कारण त्यांचा असा समज होता की रेल्वेचा प्रचंड आवाज आणि वाफेमुळे राजघराण्यातील पूर्वजांचे आत्मे दुखावले जातील. मात्र, नंतर जेव्हा त्यांना राजेशाही गाडीतून फिरण्याची सवय झाली, तेव्हा त्यांनी रेल्वेचा स्वीकार केला.
सत्तेसाठी टोकाची क्रूरता: राजकीय वर्चस्व टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांनी अनेक राजपुत्र आणि मंत्र्यांना राजकारणातून पद्धतशीरपणे बाहेर केले किंवा संपवले. असे मानले जाते की, त्यांच्या मृत्यूपूर्वी काही काळ त्यांनी गुआंग्शु सम्राटाला (Guangxu Emperor) विष देऊन मारले होते.
चिनी राजेशाहीच्या इतिहासात, विशेषतः 'मिंग' (Ming) आणि 'किंग' (Qing) राजवंशाच्या काळात, तृतीयपंथी किंवा नपुंसक (Eunuchs) हे फॉरबिडन सिटीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग होते. राजवाड्याच्या आलिशान आणि खडतर जगात राजाच्या खालोखाल खरी ताकद कोणाकडे असेल, तर ती या तृतीयपंथीयांकडे होती.
क्रेझी लेडी'चा विचित्र सौंदर्यप्रयोग: स्त्री-दुधाचे सेवन
सम्राज्ञी सिसी यांच्या सौंदर्याच्या आग्रहापोटी फॉरबिडन सिटीने अनेक अमानुष प्रथा पाहिल्या. वाढते वय लपवण्यासाठी आणि त्वचा तरुण ठेवण्यासाठी सिसी दररोज मानवी दुधाचे (अंगावरचे दूध) सेवन करत असत. यासाठी फॉरबिडन सिटीमध्ये नुकत्याच आई झालेल्या शेकडो तरुण स्त्रियांना ठेवण्यात आले होते. या स्त्रियांच्या स्वतःच्या बाळांना बाजूला सारून सिसी यांच्यासाठी ताजे दूध गोळा केले जाई. इतिहासात या प्रथेला सिसी यांच्या सनकी आणि हुकूमशाही प्रवृत्तीचे एक मोठे उदाहरण मानले जाते.
फर्बिडन सिटीचे पडद्यामागील खरे सूत्रधार:चिनी इतिहासातील तृतीयपंथी (Eunuchs)
१. फर्बिडन सिटीमध्ये प्रवेश आणि नियुक्ती
- पार्श्वभूमी: राजवाड्यात हजारो उप-उपपत्नी (Concubines) राहत असत. राजाशिवाय अन्य कोणत्याही पुरुषाला राजवाड्याच्या अंतर्भागात प्रवेशास सक्त मनाई होती. राजवाड्याच्या सुरक्षेची आणि राजाच्या वंशवडीची खात्री करण्यासाठी लहान वयातच मुलांचे अंगछेद (Castration) करून त्यांना राजवाड्यात नोकर म्हणून नियुक्त केले जाई.
- संख्या: फॉरबिडन सिटीच्या सुवर्णकाळात अशा तृतीयपंथी नोकरांची संख्या हजारोच्या घरात असे.
- २. राजवाड्यातील कार्ये आणि जबाबदाऱ्या
- सुरुवातीला ते अत्यंत साधी कामे करत असत, जसे की:
- राजा, सम्राज्ञी आणि राजकन्यांच्या रोजच्याGarments (कपडे) व खाण्यापिण्याची व्यवस्था पाहणे.
- राजवाड्याची साफसफाई करणे आणि अंतर्गत सुरक्षा सांभाळणे.
- राजा आणि त्याच्या राण्यांच्या गोपनीय आयुष्यावर लक्ष ठेवणे.
- पडद्यामागची ताकद: राजा आणि बाहेरील जग यांच्यातील दुवा म्हणून हे तृतीयपंथी काम करत असत. यामुळे मंत्र्यांना राजापर्यंत पोहोचण्यासाठी किंवा कोणतेही महत्त्वाचे राजकीय निर्णय घेण्यासाठी या तृतीयपंथीयांना खूश करावे लागे.
- भ्रष्टाचार व कट: इतिहासात अनेकदा असे नोंदवले गेले आहे की, काही शक्तिशाली तृतीयपंथीयांनी (उदा. मिंग राजवंशाच्या काळातील) राजकारणात थेट हस्तक्षेप करून मोठी संपत्ती जमवली आणि राजकारणात उलथापालथ घडवून आणली. सम्राज्ञी सिसी यांच्या काळातही काही तृतीयपंथी त्यांचे अत्यंत विश्वासू सल्लागार आणि कारभारी म्हणून वावरले.
३. सत्तेचा दुरुपयोग आणि राजकीय प्रभाव
वेळोवेळी अनेक तृतीयपंथीयांनी आपल्या हुशारीने आणि राजाच्या जवळीकीचा गैरफायदा घेऊन प्रचंड राजकीय ताकद निर्माण केली:
४. सामाजिक ओळख आणि विडंबन
राजवाड्यात अपार संपत्ती आणि सत्ता मिळवली तरीही, समाजाच्या दृष्टीने त्यांना दुय्यम स्थान होते. राजेशाही संपल्यानंतर त्यांना फॉरबिडन सिटीमधून बाहेर काढावे लागले, त्यानंतर अनेकांना अत्यंत गरिबीत आणि उपेक्षेत आयुष्य जगावे लागले.
सारांश
चिनी राजेशाही इतिहासात हे तृतीयपंथी जरी 'गुलाम किंवा नोकर' म्हणून दाखल झाले होते, तरी त्यांनी आपल्या मुत्सद्देगिरीच्या बळावर फॉरबिडन सिटीच्या भिंतीआडून संपूर्ण चीनच्या राजकारणाला प्रभावित केले होते.
👀 फर्बिडन सिटीमध्ये काय पहावे?
1. Meridian Gate (午门)
दक्षिणेकडील मुख्य प्रवेशद्वार. तियानानमेनकडून प्रवेश करताना हे प्रथम मोठे प्रवेशद्वार दिसते.
2. Hall of Supreme Harmony
Forbidden Cityमधील सर्वात भव्य वास्तूंपैकी एक. सम्राटाचे राज्याभिषेक, वाढदिवस आणि महत्त्वाचे राजकीय समारंभ येथे होत.
3. Hall of Central Harmony आणि Hall of Preserving Harmony
ही तीन प्रमुख इमारती मिळून Outer Courtचा मुख्य भाग बनतात.
4. Inner Court
येथे सम्राट आणि राजघराण्याचे दैनंदिन जीवन चालत असे. Palace of Heavenly Purity, Hall of Union आणि Palace of Earthly Tranquillity या प्रमुख वास्तू येथे आहेत.
5. Imperial Garden 🌳
राजघराण्याच्या विश्रांतीसाठी असलेली सुंदर बाग.
6. Palace Museumचे संग्रह
राजघराण्याशी संबंधित चित्रे, मातीची भांडी, jade, दागिने, शस्त्रे, राजेशाही वस्तू आणि इतर हजारो कलावस्तू येथे पाहायला मिळतात.
🚇 कसे जावे?
Forbidden Cityचा मुख्य प्रवेश Meridian Gate (Wumen) येथून आहे. तियानानमेन स्क्वेअरमधून उत्तरेकडे चालतही तेथे जाता येते.
Beijing Subway Line 1 वापरून Tian'anmen East किंवा Tian'anmen West स्टेशनपर्यंत जाता येते; तेथून तियानानमेनमार्गे Forbidden Cityकडे जाता येते.
आमची इंपीरिअल पॅलेसची भेट:
तियानानमेन स्क्वेअर मध्ये चालून आमची काय अवस्था झाली ते सांगितले. पण आता पाहतो तर इंपीरिअल पॅलेसचा परिसर त्याहूनही मोठा. त्या रणरणत्या उन्हात चालत राहणे म्हणजे एक कसोटीच होती. आमचे मित्र शेखर केतकर यांनी आधीच कल्पना दिली होती की, चायनाला गेल्यावर तुम्हाला खूप चालावे लागेल. त्याचे प्रत्यंतर येत होते. व्हिकी आम्हाला तेथील प्रत्येक विभागाची माहिती देत होती. त्यांतील ठळक मुद्दे असे होते:-
१. सम्राटाचा जनाना खूप मोठा असे. परंतु सम्राटाकडून शयनासाठी निवड होण्याचे भाग्य फार थोड्यांच्या नशीबी असे.
२. या मोठ्या कॉंप्लेक्समध्ये पावित्र्य राखण्यासाठी मलमूत्र विसर्जनाची सोय नसे.
Itinerary as per Trip a deal :
23/5/2026
Day 2- Tiananmen Square & Forbidden City (or Temple of Heaven)
-----------------------------------------------------------
Tiananmen Square & Forbidden City (or Temple of Heaven)
After breakfast, visit Tiananmen Square, one of the largest public squares in the world. This is followed by the Imperial Palace in the Forbidden City which was originally constructed by Emperor Yong Le, the third Emperor of the Ming Dynasty. The palace was built between 1406 and 1420, however has been burnt down, rebuilt, sacked and renovated countless times. Most of the architecture you'll see today dates from the 1700s and onwards.
©Dr Hemant Junnarkar
All rights reserved
