श्री गजानन विजय पोथीत उल्लेख केलेली वसंत पूजा

शेगावच्या श्री गजानन महाराजांच्या संत दासगणू लिखित  गजानन विजय पोथीच्या अध्याय ४ मध्ये वसंतपूजेच्या सोहळ्याचा उल्लेख आहे.  अध्यायातील ओव्या अशा आहेत:-

असो एक्या समयीं भली । समर्थांसी इच्छा झाली । ती त्यांनीं निवेदिली । आपुल्या शिष्यवर्गातें ॥४३॥

 

वैदिक ब्राह्मण बोलवा । मंत्रजागर येथें करवा ।

वेदश्रवणें देवदेवा । आनंद होतो अतिशय ॥४४॥

 

पन्हें पेढे बरफी खवा । भिजल्या डाळीस मीठ लावा । एकेक रुपया तो द्यावा । घनपाठी ब्राह्मणातें ॥४५॥

ऐसें भाषण ऐकिलें । शिष्य विनवूं लागले ।

ऐसे वैदिक नाहीं उरले । या आपुल्या शेगांवीं ॥४६॥

 

सांगाल तो करुं खर्च । परी अडचण आहे हीच ।

ब्राह्मण मिळविण्याचि साच । आमचा उपाय यातें नसे ॥४७॥

 

महाराज म्हणाले त्यावरी । करा उद्यां तयारी ।

ब्राह्मण धाडील श्रीहरी । तुमच्या वसंतपूजेला ॥४८॥

 

मग काय विचारितां । अवघे हर्षले तत्त्वतां ।

झाली तयारी हां हां म्हणतां । रुपये शंभर झाले जमा ॥४९॥

 

सामान सर्व आणिलें । चंदनाचें उटणें केलें ।

आंत केशर कालविलें । तैसाच आणखी कापुर ॥१५०॥

 

दोन प्रहरचे समयाला । ब्राह्मण आले शेगांवाला ।

जे पदक्रम जटेला । जाणत होते विबुध हो ! ॥५१॥

थाटांत वसंतपूजा झाली । ब्राह्मण मंडळी आनंदली । दक्षिणा घेऊनी गेली । अन्य ग्रामाकारणें ॥५२॥ 

संतांच्या जें मनीं येत । तें तें पुरवी रमानाथ ।

कमी न पडे यत्किंचित । ऐसा प्रभाव संतांचा ॥५३॥

 

बंकटलाल प्रतिवर्षी । व्रत हें चालवी अतीहर्षी ।

अजून परी शेगांवासी । वंशज त्याचे करिती हें ॥५४॥

पूज्य श्री. दासगणूंनी त्यांच्या रसाळ शैलीत वरीलप्रमाणे कथाभाग कथन केला आहे. सारांश असा आहे:-

महाराज आपल्या शिष्यांना वसंतपंचमीची वसंतपूजा साजरी करण्यास सांगतात. परंतु भक्त सांगतात की यासाठी लागणारे घनपाठी ब्राह्मण हल्ली मिळत नाहीत. परंतु महाराज सांगतात की तुम्ही पूजेची तयारी करा, ब्राह्मण आपोआप येतील. महाराजांचे भक्त त्याप्रमाणे पूजेची तयारी करतात. आयत्या वेळी ब्राह्मण येतात आणि पूजा यथासांग पार पडते. अध्यायातील हा भाग चांगला समजण्यासाठी येथे थोडी माहिती दिली आहे.

वसंतपूजा:

वसंतपूजा ही शैव-शाक्त तंत्रपद्धतीतली विशेष उपासना आहे. या पूजेमध्ये मन्त्रजप, न्यास, आवाहन, आवरणपूजा, होम इत्यादी अनेक पदक्रम (पायऱ्या/क्रम) असतात. त्यातच “पदक्रम-जटा” असा उल्लेख दिसतो.

पदक्रम-जटा:

पदक्रम म्हणजे एखाद्या मन्त्रातील प्रत्येक पद (शब्द) वेगळा करून त्याचा क्रमाने जप किंवा विनियोग करणे.

जटा ही एक पाठपद्धती आहे. वेदांमध्ये जशी जटा-पाठ पद्धत असते (उदा. शब्द पुढे-पुढे मागे-पुढे असा गुंफून म्हणणे), तशीच इथे मन्त्रपदांची विशेष मांडणी केली जाते.

त्यामुळे “पदक्रम-जटा” या वसंतपूजेतील टप्प्याचा अर्थ असा होतो की, मन्त्रपदांचे पदक्रमाने व विशेष (जटा-पद्धतीसारख्या) रचनेने उच्चारण करून जप करणे.

हे मुख्यत मन्त्राची अविचलता टिकवण्यासाठी,

शब्दशुद्धी साधण्यासाठी व मन्त्रशक्ती प्रबळ करण्यासाठी केले जाते.

म्हणजे वसंतपूजेच्या त्या भागात ज्या देवतेची उपासना केली जाते तिच्या मन्त्राचा पदक्रम-जटा पद्धतीने जप केला जातो.

घनपाठी ब्राह्मण:

"घनपाठी ब्राह्मण" म्हणजे तो ब्राह्मण ज्याने घनपाठ ही वेदपठणाची विशेष पद्धत शिकलो आहे.

वेदांमध्ये मंत्र पाठ करण्याच्या अनेक पद्धती आहेत – संहिता, पद, क्रम, जटा, घना वगैरे. 

१. संहितापाठ – जसा श्लोक आहे तसा थेट उच्चार. आपण सारे जण बहुतेक मंत्राचा संहितापाठ करतो. उदा. गायत्री मंत्र. ॐ भूर्भुव: स्व: तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि | धियो यो न: प्रचोदयात् |

२. पदपाठ – प्रत्येक शब्द वेगळा करून.

३. क्रमपाठ – दोन-दोन शब्द जोडून.

४. जटापाठ – दोन शब्दांना पुढे-पाठोपाठ उलटसुलट जोडून.

५. घनपाठ – यात तीन शब्दांचा गट घेऊन ते पुढेमागे, उलटे-पालटे करून अत्यंत गुंतागुंतीच्या रचनेत मंत्राचा जप होतो.

ही पद्धत फार कठीण असते आणि वेदपठणाची शुद्धता राखण्यासाठी पारंपरिक वेदाध्ययनात याला अत्यंत महत्त्व दिले गेले आहे.

म्हणून "घनपाठी ब्राह्मण" म्हणजे असा ब्राह्मण ज्याने वेदांचा घनपाठ शिकलाय आणि तो व्यवस्थित म्हणू शकतो. अशा व्यक्तीला समाजात फार मोठा सन्मान मिळतो. 

म्हणून वसंतपूजेसाठी घनपाठी ब्राह्मण कसे मिळणार अशी चिंता महाराजांच्या भक्तांना होती. परंतु महाराजांच्या कृपेने असे ब्राह्मण आपोआप आले आणि पूजा यथासांग पार पडली.

🌺 🙏 🌺 🙏 🌺 🙏 🌺 🙏 🌺 🙏 🌺 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved