વિકૃત લોકો પર કેવી રીતે કાબુ મેળવવો?

વિકૃત લોકો પર કેવી રીતે કાબુ મેળવવો?

'માણસ આવું કેવી રીતે વર્તે?' શું તમારી સામે આ પ્રશ્ન ક્યારેય  હતો? 

તમે સમાજમાં આવી વ્યક્તિ જોઈ હશે, કે આવી વ્યક્તિ વિશે વાંચ્યું કે સાંભળ્યું હશે.  આવી વ્યક્તિ  પુરુષ, સ્ત્રી, નાનો છોકરો, છોકરી, કોઈ પણ  હોઈ શકે છે.  કદાચ આ વ્યક્તિ સોશિયોપેથ  (sociopath) હોઈ શકે.  

ડૉ. માર્થા સ્ટાઉટે  (Dr Martha Stout), તેમના લખેલા પુસ્તક  Outsmarting the Sociopath next door (આઉટસ્માર્ટિંગ ધ સોશિયોપેથ નેક્સ્ટ ડોર) માં આવા વ્યક્તિત્વ પર  પ્રકાશ નાખ્યો છે.

સોશિયોપેથનું વર્ણન કરવા માટે મનોરોગી, ઉન્મત્ત, અસ્વસ્થ, અર્ધબેકડ, આ બધાં શબ્દો  અપૂરતા છે.   કારણ કે આવા વ્યક્તિઓના વર્તણૂકનું કોઈ કારણ હોય છે, સુધારેલો વાવ હોય છે.  સોશિયોપેથ સાથે આવી કોઈ શક્યતા નથી. તમે એક જ અપેક્ષા કરી શકો છો કે  સોશિયોપેથ તમને ક્યાંય જોવા મળતો નથી.  પરંતુ દુર્ભાગ્ય એવું હોય છે કે સોશ્યોપાથ ક્યારે પણ,  ક્યાંક,      તમારી ઈચ્છા વિરુદ્ધ તમારા જીવનમાં    આવે છે.  ક્યારેક સોશ્યોપાથ તમારા ઘરની વ્યક્તિ હોઈ શકે છે.  ગુજરાતીમાં તમે આવી વ્યક્તિને વિકૃત વ્યક્તિ  કહી શકો. પણ સોશ્યોપાથનું વર્ણન કરવા માટે  ગુજરાતીમાં યોગ્ય પ્રતિશબ્દ નથી . આથી મેં અહીં સોશિયોપેથ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે. અમે  એક જ કામ કરી શકીએ છીએ  કે આપણે સોશ્યોપાથથી પોતાને બચાવીએ. 

૧. માનસિકતામાં બખોલ (A hole in the Psyche):-

આપણે એમ કહી શકીએ કે સોશિયોપેથની માનસિકતા માં બખોલ  હોય છે.

ટોમ અને જેક પોતપોતાની કાર ચલાવતા એકબીજાની સામે આવે છે. ટોમ ભૂલ કરે છે અને વિરુદ્ધ લેન માં આવે છે. ટોમને બચાવવા માટે જેક રસ્તા પરથી હટી જાય છે અને જેકની કાર કાદવમાં ફસાઈ જાય છે.  જેક સારી રીતે પોશાક પહેર્યો છે જેમ કે તેને તેની ગર્લફ્રેન્ડને મળવું છે.  જેક ગુસ્સે છે.  જેક સીધી પિસ્તોલ કાઢે છે અને ટોમને ગોળી મારે છે.

સોશ્યોપાથમા   વિવેકબુદ્ધિ નો અભાવ  હોય છે.  તમે ક્યારે ખરાબ વાત કરી હશે, તો તમને ક્યારેક  વિવેક બુદ્ધિની ટોચણી લાગશે.  પણ સોશ્યોપાથ ક્યારેય એવું અનુભવશે નહીં.  તેનાથી વિપરીત, તે ખુશ થશે કે કોની સાથે ખરાબ થયું છે.  શું  આ લોકો ખૂની હોય છે?  ખૂની માણસ સોશ્યપાથ હોઈ શકે, પણ  બધા સોશ્યોપાથ ખૂની નથી.  એવી વ્યક્તિઓની   જગ્યા વાસ્તવિક  તુરુંગમા  હોવી જોઈએ. પણ કાયદો તેમને પકડવામાં અસમર્થ છે. ઊલટું  આ લોકો સમાજમાં ઉચ્ચ હોદ્દા પર જોવા મળે છે.

૨. જ્યારે સોશિયોપેથ તમારા ઘરની વ્યક્તિ હોય છે: (When the Sociopath belongs to you)

(બી.આર. ચોપરાની 1973ની  હિન્દી ફિલ્મ  'ધુન્દ'નું એક દૃશ્ય. પુસ્તક વાંચતી વખતે, મને લાગ્યું કે ફિલ્મમાંનું પાત્ર રણજિત લેખિકાના  સોશ્યોપાથના વર્ણન  સાથે મેળ ખાય છે)

સિલાસ નામનો છોકરો માને છે કે તેની માતા મૂર્ખ છે.  સિલાસની વર્તણૂકથી કંટાળીને, તેના પિતા પહેલેથી જ ઢલ છોડી ગયા છે.  સિલાસ અને તેની માતા બીચ પર એક ઘરમાં રહે છે.  એક રાત્રે જોરદાર તોફાન આવે છે અને કિનારે આવેલા ઘરો નાશ પામે છે.  તેની માતાની જાણ વિના, સિલાસ રાત્રે આ ઘરોમાં પ્રવેશ કરે છે અને તેને જે ચીઝ મળે તે ઉપાડી લે છે.  તે પાણીમાં તરતી એક વૃદ્ધની લાશને જુએ છે.  તે આ શબના ખિસ્સામાંથી પૈસા પણ લે છે.  પાછળથી, જ્યારે તેની માતાને તેની બેગમાંથી આ બધી વસ્તુઓ મળે છે, ત્યારે તે તેના હાથથી પોતાનો ચહેરો ઢાંકીને રડવા સિવાય કંઈ કરી શકતી નથી.

એક ઘટનામાં એક બાર વર્ષના છોકરાએ તેની છ વર્ષની બહેન પર બળાત્કાર કર્યો હતો.  આવો જ બીજો બનાવ છે.  એક માતાએ તેની બે વર્ષની પુત્રીને ઉપર જતી અટકાવવા માટે દાદરમાં એક નાનો દરવાજો બનાવ્યો હતો.  માતા કોઈ કામ કરવા માટે લોન્ડ્રી પર ગઈ ત્યારે તેણે તેની પુત્રીની ચીસો સાંભળી.  જ્યારે તે બહાર આવ્યો ત્યારે તેની પુત્રી સીડી પરથી નીચે પડીને મૃત્યુ પામી હતી.  તેનો મોટો દીકરો તેની સામે ઊભો હતો, તેને જોઈ રહ્યો.  તેમના કહેવા પ્રમાણે, આ કેવી રીતે થયું તેની તેમને કોઈ જાણ નહોતી.  કદાચ તેણીએ ગેટ કેવી રીતે ખોલવો તે શીખી લીધું હતું.

તે બધામાં એક વસ્તુ સમાન હતી અને તે હતી વિવેકનો અભાવ.  ઊલટું, તેઓને અમે કંઈ ખોટું કર્યું હોય એવું લાગ્યું નહિ.  ફરીથી આવા બાળકો તેઓ કેટલા નિર્દોષ છે તે બતાવવામાં ખૂબ જ સારા હોય છે અને તેમાંથી વધુ મેળવવા માટે અન્યની માનસિક નબળાઇનો ઉપયોગ કરે છે.

તો તેનો ઉકેલ શું છે?  આ માટે હાલમાં કોઈ ઉકેલ નથી.  આવા બાળકોને ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ માટે મોકલવાથી પણ તેઓમાં સુધારો થતો નથી.  Kazdin Model (કાઝદિન મોડેલ) તરીકે  એક  ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ  છે.  આ  પ્રોગ્રામ  બાળક મનોવિજ્ઞાનીની સલાહ લઈને કરી શકે છે. 

તમારે તમારા સારા બાળક પર વિશ્વાસ રાખવો પડશે જે આ સોશિયોપેથિક ભાઈ-બહેનથી પીડાય છે.  કાનૂની સલાહ પણ તૈયાર કરવી જોઈએ.  કારણ કે જો સોશ્યોપાથિક બાળક ડ્રગ્સ લઈ જવા લાગે તો પોલીસ તમારી પાછળ આવી શકે છે.

૩. ઓફિસમાં દુષ્ટ વૃત્તિઓ (Human evil at work):

સોશિયોપેથિક બોસ:

ગ્રેસે તેના બોસ એન્જેલાએ કહ્યું હતું તે ઈ-મેઈલનો જવાબ આપવાનું કામ કર્યું હતું.  પરંતુ એન્જેલાએ કહ્યું કે તેણીએ જે કહ્યું તે આ ન હતું.  તેણીએ ગ્રેસને કહીને ઠપકો આપ્યો કે તેણીને વધુ સારી રીતે સાંભળવાનું શીખવાની જરૂર છે અને ગ્રેસને યાદ અપાવવા માટે નારંગી રંગનો કાંડા બેન્ડ આપે છે કે તેણી સારી રીતે સાંભળતી નથી.  ગ્રેસને ખૂબ જ અપમાન લાગ્યું.  પણ તે કંઈ કરી શકી નહીં.

ઘણા લોકોને બોસ સાથે આવો અનુભવ થયો છે.  આ સ્થિતિમાં જો શક્ય હોય તો નોકરી બદલવી વધુ સારું છે.  જો તે શક્ય ન હોય તો, બોસને સમય-સમય પર બોસ કેવી રીતે હેરાન કરે છે તેની તારીખ મુજબની વિગતો લખવાનું કહો.  વરિષ્ઠ મેનેજમેન્ટ સાથે ચર્ચા કરવાનો સમય આવે ત્યારે આ વિગત ઉપયોગી થઈ શકે છે.

સોશિયોપેથિક વ્યાવસાયિકો:

જે પ્રોફેશનલ્સને  સમાજની મદદ કરવી જોઈએ એટલે કે ડોકટરો, શિક્ષકો, વકીલો,   તે સોશિયોપેથ હોઈ શકે એ ખૂબ જ દુ:ખની વાત છે.   આ વ્યાવસાયિકોને  વિશિષ્ટ બોર્ડ પ્રમાણિત કરે છે. આ વ્યાવસાયિકો વિરુદ્ધ  કોર્ટમા જવું ખર્ચાળ અને સમય માંગી લે તેવું છે.  તેના બદલે આ વ્યાવસાયિકો ના સંબંધિત બોર્ડમાં ફરિયાદ કરો.

૪. સોશિયોપેથ સાથે કોર્ટ લડાઈ ( The Sociopath in Court):

ધ્યાનમાં રાખો કે સોશ્યોપાથ સામે કોર્ટની લડાઈ ખૂબ મુશ્કેલ હશે.  કારણ કે આપણું ન્યાયતંત્ર કાયદાને જાળવી રાખવાનું છે.  આ ન્યાયિક પ્રણાલીમાં એવી કોઈ જોગવાઈ નથી કે  સોશ્યોપાથ ને શું સજા આપવી જોઈએ.  સોશ્યોપાથ ગમે તેટલો વિકૃત હોય, તે એક વાત સારી રીતે જાણે છે અને તે છે નબળા લોકોની જાસૂસી.  તે બતાવવામાં કુશળ છે કે તે ખૂબ જ સારો છે.  તેની પાસે વિવેક નથી.  તેથી કોઈ વ્યક્તિ સોશ્યોપાથ છે તે સાબિત કરવાને બદલે, તેના ખોટા અને હિંસક વર્તનને સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરો.  તેના માટે યોગ્ય રેકોર્ડ રાખો.  તમારા પુત્ર અથવા પુત્રીની કાયદેસર કસ્ટડીની માંગ કરતી વખતે તમને કોર્ટમાં સોશિયોપેથિક જીવનસાથીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.  જો છૂટાછેડા હોય અને તમને પુત્ર કે પુત્રીની કસ્ટડી મળે, તો પણ અદાલત પુત્ર કે પુત્રીની મુલાકાત લેવાના પતિ-પત્નીના અધિકારને માન્યતા આપે છે.  પછી આ સોશિયોપેથિક પાર્ટનર રાજરોસ તમારા ઘરે આવે છે અને પુત્ર કે પુત્રીને તમારી વિરુદ્ધ ભડકાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.  તમારું માનસિક સંતુલન બગાડવાનો પ્રયાસ કરે છે.  અહીં એક વાત નોંધી લો, તમારું માનસિક અસંતુલન તેની જીત છે.  તમે નિર્વિકાર રહીને તેની ઉપેક્ષા કરો, એટલે તેજ   માનસિક સંતુલન ગુમાવશે.  તે તેમની હાર અને તમારી જીત હશે.

૫. સૌથી ખતરનાક  સોશ્યોપાથ (The iciest of all): 

જ્યારે કોઈ સોશ્યોપાથ કોઈની હત્યા કરે છે અથવા કોઈને આત્મહત્યા કરવા માટે ઉશ્કેરવા જેવા કૃત્યો કરે છે, ત્યારે આ કૃત્યો પાછળનો હેતુ ફક્ત આનંદ અને આનંદ માટે હોઈ શકે છે.  હત્યા બાદ કોર્ટમાં અને પ્રેસમાં પ્રસિદ્ધિ એ સોશ્યોપાથની શૈતાની વૃત્તિઓ માટે મિજબાની હોઈ શકે છે. 

આજના ઈન્ટરનેટ યુગમાં સોશિયોપેથની શૈતાની શક્તિએ મેળવેલું બીજું શસ્ત્ર સાયબર હુમલા છે.  આ દેખીતી રીતે નિર્દોષ હુમલો ખરેખર ભયાનક હોઈ શકે છે અને નિર્દોષ વ્યક્તિની આત્મહત્યા તરફ દોરી શકે છે.  કારણ કે સોશિયોપેથ સતત અપમાનજનક સંદેશાઓ મોકલીને વ્યક્તિનું જીવન મુશ્કેલ બનાવી શકે છે.

અમે એક રાક્ષસ એક રાક્ષસ જેવો દેખાવની અપેક્ષા રાખીએ છીએ.  પરંતુ સોશ્યોપાથ નિર્દોષ દેખાવાનો પ્રયાસ કરે છે.  સોશિયોપેથનો નિર્દોષ દેખાવ કોર્ટમાં જ્યુરીને પ્રભાવિત કરી શકે છે.  સાયબર હુમલાના કિસ્સામાં સુરક્ષા સેટિંગ્સને વધુ સુરક્ષિત બનાવી શકાય છે.

૬. સોશ્યોપાથ ને કેવી રીતે હરાવશો  (Transcending the sociopath's effects):

૬.૧-તમે જેની સાથે વ્યવહાર કરો છો તે વ્યક્તિના પ્રકારને સમજો.

૬.૨-યાદ રાખો કે તમારી બાજુ ભલાઈ પર આધારિત છે.  તમારું લક્ષ્ય નક્કી કરો.

૬.૩-ગેમ બદલો.  દા.ત.  તમારો સોશ્યોપાથિક જોડીદાર તમારા બાળકનો કબજો મેળવાનો  પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.  તમે બાળકની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપો.

૬.૪-  તમારા પોતાના લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

૬.૫- સોશ્યોપાથને જે જોઈએ છે તે મેળવવા દો નહીં.  સોશિયોપેથ તમને પરેશાન કરવામાં આનંદ લે છે.  તમે શાંત રહો.

૬.૬-  એવા અન્ય લોકો હશે જેઓ તે ચોક્કસ સોશિયોપેથથી પીડાય છે.  તેમની મદદ લો.

૬.૭- નોંધ કરો, તમે જે લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે તે તમારા જીવનનો એક ભાગ છે, સમગ્ર જીવન નહીં.

૬.૮-.  કટોકટી વિશે વધુ ચિંતા કરશો નહીં.  તમારી સમસ્યા અન્ય લોકો માટે તમારા જેટલી મહત્વપૂર્ણ નથી લાગતી. 

૬.૯-  તમારા સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખો.

૬.૯-  પોતાને હિંસાથી બચાવો.

૭. સોશિયોપેથ કે નાર્સિસિસ્ટ (Sociopath or Narcissist):

નાર્સિસસ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં એક પાત્ર છે.  નાર્સિસસ દેખાવમાં ખૂબ જ સુંદર હતો.  એકવાર તેણે પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોયું અને પોતાની જાત સાથે પ્રેમમાં પડ્યો.  પ્રેમમાં પડીને  તેણે ખાવા-પીવાનું બંધ કરી દીધું. અંતે તે મૃત્યુ પામ્યો. તેથી જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાને પ્રેમ કરે છે, તો તેને નાર્સિસિસ્ટ કહેવામાં આવે છે.

એક વ્યક્તિત્વ જે આપણને સોશિયોપેથની જેમ મૂંઝવણમાં મૂકે છે તે છે નાર્સિસિસ્ટ  વ્યક્તિત્વ. બંને વચ્ચે ઘણી સમાનતાઓ હોવા છતાં, મૂળભૂત તફાવતો પણ છે.  સોશિયોપેથ પાસે વિવેક નથી, જ્યારે નાર્સિસિસ્ટ પાસે વિવેક છે, પરંતુ બીજાને સમજવાની ક્ષમતા નથી.  સોશિયોપેથ સત્તા નો ભૂખ્યો હોય છે જ્યારે નાર્સિસિસ્ટ વખાણનો ભૂખ્યો હોય છે.  ટેક્નિકલ રીતે સોશિયોપેથ એ નાર્સિસિસ્ટ છે પરંતુ નાર્સિસિસ્ટ એ સોશિયોપેથ હોય એ જરૂરી નથી.

૮. સંસ્થાકીય સ્તર પર સોશ્યોપથી (Sociopathy at the institutional level):-

શું સંસ્થાઓ સોશિયોપેથિક હોઈ શકે છે?  જે વ્યક્તિ કુટુંબલક્ષી અને પ્રેમાળ હોય,   શું તેમના દ્વારા સંચાલિત સંસ્થા  બીજાના અધિકારોમાં ઘૂસણખોરી કરી શકે?  જવાબ કમનસીબે હા છે.  આવી સંસ્થાઓમાં એવી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે જે નફાખોરી માટે    કોઈપણ સ્તર પર જાય છે.  આવી સંસ્થાઓમાં આપણે જુલમી સરકારનો પણ સમાવેશ કરી શકીએ છીએ.

૯. સત્પ્રવૃત્તિ (The nature of good):-

એક જાડો છોકરો એક જગ્યાએ રહેવા આવ્યો.  તેની મેદસ્વીતાને કારણે તમામ બાળકો તેને ચીડવતા હતા.  એકવાર આ બાળકોએ આ જાડા છોકરાને કાદવમાં ધકેલી દીધો.  એક છોકરીએ આ જોયું અને તે સહન કરી શકી નહીં.  તેણીએ આ વ્રત બાળકોને પૂછ્યું.  બાળકો કંઈ બોલ્યા નહિ.  પરંતુ ફરીથી તેઓએ જાડા છોકરાને પરેશાન ન કર્યો.

સત્પ્રવૃત્તિ આવી છે.  દુષ્પ્રવૃત્ત લોકો તેમનો સ્વભાવ છોડતા નથી, તેવી જ રીતે  સત્પ્રવૃત્ત  લોકો તેમનો સ્વભાવ છોડતા નથી.  અહીં જ  આશા  ને જગ્યા છે.

સોશિયોપેથી એક દુષ્પ્રવૃત્તિ છે.  સોશિયોપેથી માટે હાલમાં કોઈ તબીબી ઉપચાર નથી.  કદાચ ન્યુરોલોજી આખરે આનો ઉકેલ શોધી કાઢશે.  ત્યાં સુધી,  સોશ્યોપાથિક વ્યક્તિ જીવનના ક્યાંક  ક્ષેત્રમાં સત્પ્રવૃત્ત લોકોને  મળતો રહેશે. તેમને ટાળવું  કે અવગણવું એ ઉકેલ નથી. તેઓ પર ખરેખર કાબુ મેળવવો જોઈએ.

લેખિકા વિશે:

પુસ્તકના લેખિકા ડૉ.  માર્થા સ્ટાઉટે પચીસ વર્ષ સુધી હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સાયકિયાટ્રીમાં સાયકોલોજી ફેકલ્ટીમાં સેવા આપી છે.  તેમણે બોસ્ટનમાં મેસેચ્યુસેટ્સ જનરલ હોસ્પિટલમાં ક્લિનિકલ સહયોગી તરીકે કામ કર્યું છે.  તે ક્લિનિકલ સાયકોલોજિસ્ટ તરીકે સ્વતંત્ર પ્રેક્ટિસ કરી છે અને  માનસિક આઘાત (trauma) અને PTSDમાં  વિશેષ કામ કર્યું છે.  તેમણે ઘણી શાળાઓ અને કોલેજોમાં સ્નાતક સ્તરે મનોવિજ્ઞાન ભણાવ્યું છે.

સમીક્ષા:

લેખક ડૉ.  માર્થા સ્કાઉટ મનોવિજ્ઞાનના વિષય પરની  ઓથોરિટી છે અને તેણે આ પુસ્તકમાં વાચકો માટે તેનો સમગ્ર અનુભવ સરળ ભાષામાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યો છે.  તેમણે મનોવિજ્ઞાનના જટિલ ખ્યાલોને સરળ શબ્દોમાં સમજાવ્યા છે.  સોશિયોપેથિક વ્યક્તિત્વને વિગતવાર સમજાવીને, એવું કહેવાય છે કે સત્પ્રવૃત્ત વ્યક્તિ સોશ્યોપાથ થી કેવી રીતે પોતા નો બચાવ કરી શકે છે.  પુસ્તકમાં ટાંકવામાં આવેલા અસરગ્રસ્ત લોકોના પત્રો, વિવિધ પુસ્તકોના અવતરણો આ બધું પુસ્તક લખવા માટે લેખક દ્વારા લેવામાં આવેલા મહાન પ્રયત્નો દર્શાવે છે.  આ પુસ્તક સોશિયોપેથ વ્યક્તિત્વને સમજવા અને સોશ્યોપાથપર કાબૂ મેળવવા માટે માઇલસ્ટોન છે.

પુસ્તક વિશે:

પુસ્તક નું નામ : Outsmarting the Sociopath next door.

પૃષ્ઠો : ૨૯૪

લેખિકા : Dr Martha Stout

પ્રકાશક : John Murray Learning

ઉપલબ્ધતા :  આ પુસ્તક  Amazon પર ઉપલબ્ધ છે.

આ લેખિકા નાં અન્ય પુસ્તકો :

Tha Paranoia Switch

The myth of sanity

ડિસક્લેમર:

Dr Martha Stout (ડૉ. માર્થા સ્ટાઉટ) દ્વારા લિખિત  Outsmarting the Sociopath next door (આઉટસ્માર્ટિંગ ધ સોશિયોપૅથ નેક્સ્ટ ડોર) આ પુસ્તક ની આ સંક્ષિપ્ત સમીક્ષા છે.  સમીક્ષક આ પુસ્તક પર કોઈપણ કોપીરાઈટનો દાવો કરતા નથી.  પુસ્તકના કોપીરાઈટ લેખક/પ્રકાશક પાસે છે.  આ સમીક્ષામાં પુસ્તક અને પુસ્તકના વિષયોનો ઉલ્લેખ માત્ર શિક્ષણ અને મનોરંજન માટે છે.  આ સમીક્ષામાં વ્યક્ત કરાયેલા અભિપ્રાયો સમીક્ષકના અંગત મંતવ્યો હોવા જરૂરી નથી.

-Dr Hemant Junnarkar

© All rights reserved