श्रीसाईसच्चरित - अध्याय २४

 श्रीसाईसच्चरित - अध्याय २४

विनोदविलसितं

(ओवीसंख्या १४४)

या अध्यायात काय आहे

      अध्यायारंभ - थट्टाविनोदातून  बाबांची शिकवण (१-१४)

      श्री दाभोळकरांच्या कोटाच्या अस्तनीवर पाच-पंचवीस फुटाणे आढळून येतात आणि बाबांकडून त्यांची थट्टामस्करी व उपदेश (१५-७३)

      सुदाम्याची कथा-गुरुपत्नीने सर्वांसाठी चणे दिले असता सुदामा ते एकट्याने खातो आणि पुढे त्यास दारिद्र्य भोगावे लागते (७४-८७)

      अण्णा चिंचणीकर आणि मावशीबाई बाबांची सेवा करीत असता अण्णांचे तोंड मावशीबाईंच्या तोंडाजवळ जाते आणि त्या अण्णांवर त्यांचा 'मुका घेण्याचा’ आरोप करतात. बाबा हसत खेळत दोघांस शांत करतात (८८-१२४)

      मावशीबाई बाबांचे पोट जोरात रगडत असता भक्त त्यांना हळू रगडण्यास विनंती करतात आणि बाबा 'मी कणखर आहे' हे दाखवण्यासाठी सटक्याचे एक टोक खांबास लावून दुसरे टोक पोटात खुपसतात. अध्यायाचा समारोप  (१२५-१४४)

“यदा पंचावतिष्ठंते”

वेदातील अथवा उपनिषदातील मंत्र आहे. हे वाक्य बृहदारण्यक उपनिषदात (४.५.१४) आलेले आहे. हा मंत्र आत्मज्ञान, पंचप्राण, आणि त्यांचा शारीरिक अवस्थेशी संबंध याविषयी आहे.

मंत्राचा संपूर्ण संदर्भ (बृहदारण्यक उपनिषद ४.५.१४):

"यदा पंचावतिष्ठन्ते ज्ञाने प्राणे च हृदि चैकं भवति । तदा मर्त्योऽमृतो भवति एतावदनुशासनम् ॥"

शब्दार्थ:

यदा = जेव्हा; पञ्च = पाच; अवतिष्ठन्ते = स्थिर होतात / निवृत्त होतात / थांबतात; ज्ञाने = ज्ञानेंद्रिये (इंद्रियांचे ज्ञान); प्राणे = प्राण (श्वास/जीवनशक्ती) ; हृदि = हृदयात; च एकं भवति = आणि (सर्व काही) एकरूप होते ; तदा = तेव्हा; मर्त्यः = मरणशील मनुष्य; अमृतः भवति = अमर होतो (मोक्षप्राप्त होतो); एतावत् अनुशासनम् = हेच अंतिम शिक्षण आहे / अंतिम तत्त्वज्ञान आहे

श्लोकाचा अर्थ:

"जेव्हा पाचही (ज्ञानेंद्रिये) स्थिर होतात, प्राण (श्वास) शांत होतो, आणि मन/चित्त हृदयात एकरूप होते, तेव्हा हा मरणशील मनुष्य अमर होतो – हेच अंतिम तत्त्वज्ञान आहे."

तात्त्विक अर्थ:

"पंच" म्हणजे पंचज्ञानेंद्रिये: डोळे, कान, नाक, जिभ, त्वचा – जे सामान्यतः बाह्य जगाकडे वळलेले असतात.

जेव्हा ही पाचही इंद्रिये निष्क्रिय होतात, म्हणजे योगसाधनेत, ध्यानात मन अंतर्मुख होते. प्राण (श्वास, जीवनशक्ती) स्थिर होते. मन हृदयात "एकरूप" होते — म्हणजेच संपूर्ण व्यक्तिमत्व केंद्रित होते आत्मज्ञानी अवस्थेत. तेव्हा साधक मोक्ष/अमरत्व प्राप्त करतो.

 

निष्कर्ष:

"यदा पंचावतिष्ठंते" म्हणजे: "जेव्हा (योग्य क्षणी) पाच इंद्रिये स्थिर होतात / विश्रांती घेतात." हा मोक्षप्राप्तीचा संकेत आहे — इंद्रिय, प्राण आणि मन स्थिर झाले की आत्मज्ञान प्रकट होते.