આપણી પૃથ્વી અને આપણ

આપણે તાજેતરમાં આબોહવા પરિવર્તન, પર્યાવરણીય સંરક્ષણ વગેરે વિશે ઘણું વાંચી અને સાંભળી રહ્યા છીએ. પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું એ આપણા બધાની જવાબદારી છે અને આ માટે આપણે બધાએ સાથે મળીને કામ કરવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે બાળકોને આ કેવી રીતે સમજાવવું?

તો પછી શ્રી પારિતોષ તિરોડકર તેમના નવા પુસ્તકમાં તમને મદદ કરવા માટે અહીં છે. પુસ્તક નું નામ છે 'The world is melting-how to talk to kids about climate change'. ચાલો જોઈએ લેખક શું કહે છે.

૧. તમારા બાળકો ને હવામાન પરિવર્તન વિશે શું લાગે છે?

તમારો બાળક હવામાનમાં થતા ફેરફારો પર નજર રાખે છે અને પ્રશ્નો પૂછે છે, "છેલ્લા કેટલાક સમયથી આટલી ગરમી કેમ પડી રહી છે? હજુ સુધી વરસાદ કેમ નથી પડ્યો?"

૨. સરળ શબ્દોમાં આબોહવા પરિવર્તન સમજાવો

તમારું બાળક એક પ્રશ્ન પૂછી રહ્યું છે, જેનો અર્થ છે કે તે વિષય વિશે વિચારી રહ્યો છે.

તો સૌ પ્રથમ, બાળકના પ્રશ્નને ધ્યાનથી સાંભળો. આનાથી તમને તે શું કહેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે તે સમજવામાં મદદ મળશે.

તમારા બાળકને આબોહવા પરિવર્તનનું સંપૂર્ણ વિજ્ઞાન જાણવાની જરૂર નથી. તેને તેની ઉંમર પ્રમાણે સમજાવો.

જો તમારું બાળક ૩-૬ વર્ષનું છે, તો તેને રસપ્રદ વાર્તાઓ દ્વારા સમજાવો.

જો તમારું બાળક ૭-૧૦ વર્ષનું છે, તો તે ઘણું જાણે છે. તેને આબોહવા પરિવર્તનનું કારણ શું છે તે સમજાવો.

૧૧-૧૪ વર્ષના બાળક માટે, તમે આ વિષય પર વધુ ઊંડાણમાં જઈ શકો છો અને સમજાવી શકો છો કે આબોહવા પરિવર્તન વિશ્વને કેવી રીતે અસર કરી રહ્યું છે.

આબોહવા પરિવર્તનને કટોકટી તરીકે નહીં, પરંતુ ચિંતાના કારણ તરીકે સમજાવો. તમારા જવાબ સંપૂર્ણ હોવા જરૂરી નથી. વધુ પડતું સમજાવશો નહીં અથવા ડરામણા આંકડા આપશો નહીં.

તમારા બાળકને ડરાવશો નહીં. 'આપણો વિનાશ નજીક છે,' જેવા જવાબો ટાળો. કહો, 'ઘણા લોકો આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવાનો માર્ગ શોધવા માટે કામ કરી રહ્યા છે. અમે પણ કામ કરી શકીએ છીએ.'

જો તમારા બાળકને હજુ પણ રસ હોય તો તેમને વધુ પ્રશ્નો પૂછવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો.

હવે, જો તમારું બાળક તમને પૂછે કે પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવા માટે આપણ શું કરી શકો છો, તો તમે સરળ ઉકેલો સૂચવી શકો છો.

૩. પર્યાવરણને અનુકૂળ આદતો

ઘરે સારી આદતો કેળવવી મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે બાળકો જે જુએ છે તેનું અનુકરણ કરે છે. કેટલીક સરળ આદતો છે જેમ કે દાંત સાફ કરતી વખતે નળ બંધ કરવો, ઓરડામાંથી બહાર નીકળતી વખતે લાઈટ બંધ કરવી.

જો તમે તમારા બાળકને વધુ મહત્ત્વ આપીને કહો છો, જેમ કે, 'આજ થી તમે લાઈટ ચેકર છો, તમે પાણી  મેનેજર છો', તો તે તેનું મનોબળ વધુ વધારશે અને તે વધારે ઉત્સાહ સાથે કામ કરશે. તમે ઘરે કેટલાક  ઉપયુક્ત ઉપક્રમો કરી શકો છો, જેમ કે પર્યાવરણસ્નેહી રવિવાર, કચરા મુક્ત મંગળવાર. આનાથી ઘરમાં પર્યાવરણને અનુકૂળ વાતાવરણ બનશે.

આપણી પાસે હોળી, ગણેશોત્સવ, દિવાળી જેવા ઘણા તહેવારો છે. આવા તહેવારો નિમિત્તે ઈકો ફ્રેન્ડલી રંગો, ગણેશ છબીઓ વગેરે અજમાવો.

ખોરાકનો બગાડ ઓછો કરો,  કંપોસ્ટ  બિન નો વાપર શરૂ કરો, ઉપયોગમાં ન હોય ત્યારે લાઇટ, પંખા અને વિદ્યુત ઉપકરણો બંધ કરો.

તમે તમારા બાળકને તેમની રુચિઓના આધારે પ્રકૃતિ જર્નલિંગ, ભાવના કાર્ડ વગેરે જેવી વસ્તુઓ શીખવી શકો છો.

ઉપદેશ, સતામણી અથવા અપરાધભાવથી ભાગ્યે જ પરિવર્તન આવે છે. તેના બદલે, તમારા વર્તનનું મોડેલ બનાવો. તેથી જ્યારે તમારું બાળક તમને જૂની બેગનો ફરીથી ઉપયોગ કરતા, વનસ્પતિજન્ય ખોરાક પસંદ કરતા, વગેરે જોશે, ત્યારે તેઓ તમારી તરફ જોશે અને તે પણ તમારા જેવા બનવાનો પ્રયત્ન કરશે.

૪. પ્રકૃતિ અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે આદર

જ્યારે તમારું બાળક ફૂલ તોડ્યા વિના તેને જોવાનો આનંદ માણે છે અથવા ડર્યા વિના રખડતા પ્રાણીને મદદ કરે છે, ત્યારે તેની પીઠ થપથપાવો.

૫. મોટી સમસ્યાઓ

પ્રદૂષણ, વનનાબૂદી જેવી સમસ્યાઓ મોટી છે. તેથી જો તમારું બાળક તેમના વિશે પૂછે છે, તો તમારા ખુલાસા સરળ રાખો. તેમને ખાતરી આપો કે આનો પણ ઉકેલ છે.

૬. વ્યસ્ત, ડિજિટલ દુનિયામાં પણ તમારા બાળકને પર્યાવરણ પર વિશ્વાસ કરવાનું શીખવો

આજના ઝડપી, ઘોંઘાટીયા, સ્ક્રીનથી ભરેલા વિશ્વમાં, બાળક પર્યાવરણ પર કેવી રીતે વિશ્વાસ કરી શકે? તો આ કરો. પર્યાવરણ વિશે જ્ઞાન મેળવવા માટે આ ડિજિટલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરો. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે તમે કારમાં હોવ, ત્યારે તમે પર્યાવરણ વિશે પોડકાસ્ટ સાંભળી શકો છો અથવા પર્યાવરણ વિશે ચેટ કરી શકો છો. તમે પર્યાવરણ વિષય પર દસ્તાવેજી ફિલ્મો જોઈ શકો છો, રમતો રમી શકો છો.

૭. વાર્તાઓ, ફિલ્મો અને તેમના નાયકોનો ઉપયોગ કરો

બાળકો નાયકોની પૂજાને પસંદ કરે છે. તેઓ પોતાનું જીવન પોતાને નાયક માનીને જીવે છે. હવે આવા ઘણા આબોહવા નાયકો અથવા યોદ્ધાઓ કોમિક્સ અને ફિલ્મો દ્વારા લોકપ્રિય થયા છે. પર્યાવરણ વિષય પર ઘણી ફિલ્મો બની છે. તેથી બાળકોને આવા સાહિત્ય વાંચવા દો અથવા આવી ફિલ્મો જોવા દો.

૮. શાળા, મિત્રો અને સમુદાયનું મહત્વ

તમારા બાળકની દુનિયા ફક્ત ઘર સુધી મર્યાદિત નથી. તે શાળાના કોરિડોર, રમતના મેદાન, જન્મદિવસની પાર્ટીઓ અને વોટ્સએપ ગ્રુપ સુધી વિસ્તરે છે. તમે શાળાઓમાં ગ્રીન પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપી શકો છો. તમે પર્યાવરણને અનુકૂળ વિચારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અન્ય મિત્રો સાથે ભેગા થઈ શકો છો. જન્મદિવસની પાર્ટીઓ એવી રીતે રાખો કે જેમાં ઓછામાં ઓછો કચરો ઉત્પન્ન થાય.

૯. મારું બાળક સાંભળતું નથી, મારે શું કરવું જોઈએ?

જો તમને લાગે કે તમારું બાળક સાંભળતું નથી, તો તમારે તેની સાથે વધુ ભાવનાત્મક જોડાણ સ્થાપિત કરવાની જરૂર છે. તમારે તમારા બાળક સાથે વધુ સમય વિતાવવો જોઈએ. તે જે કરી રહ્યો છે તેના માટે તેની પ્રશંસા કરો, જેથી તેને વધુ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે.

૧૦. આબોહવા આશાવાદ:

આબોહવા આશાવાદ એ એવી માન્યતા છે કે ભલે વસ્તુઓ ગંભીર હોય, લોકો ફરક લાવી શકે છે અને લાવી રહ્યા છે. બાળકોને શીખવો કે તેઓ પણ ફરક લાવી શકે છે. તેથી, બાળકોને શું જે અસરકારક રહેશે તે કહો,  જેમ કે ઉર્જાની જરૂરિયાતો માટે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ, વૃક્ષો વાવવા વિશે જાગૃતિ.

૧૧. પૃથ્વીનું રક્ષણ:

આ બધી ચર્ચામાંથી, તમને સમજાયું હશે કે પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવું એ દરેકની જવાબદારી છે અને ફક્ત પૃથ્વીને આફતોથી બચાવવી પૂરતું નથી. આ જવાબદારી નિભાવવા માટે સંપૂર્ણ પ્રયાસની જરૂર નથી. અપૂર્ણ પ્રયાસો પણ પોતાનો પ્રભાવ પાડી શકે છે. તમારા બાળકને જણાવો કે તે પૃથ્વીને બચાવવા માટે જે કરી રહ્યો છે તે ઘણું છે. તમારું બાળક પૃથ્વીમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે, પૃથ્વીને આકાર આપી રહ્યું છે - પ્રેમ અને આશા સાથે. પૃથ્વી આપણી પાસેથી આટલી જ અપેક્ષા રાખે છે.

પુસ્તક વિશે:

આ પુસ્તક આપણને પર્યાવરણીય સંરક્ષણ વિશે ઘણું બધું કહે છે. લેખકનું ધ્યાન સંપૂર્ણતા પર આગ્રહ રાખવાને બદલે પગલાં લેવા પર છે. આખા પુસ્તકમાં સંબંધિત અવતરણો છે. ભાષા ખૂબ જ સરળ અને આકર્ષક છે. પુસ્તક વાંચવામાં સરળ છે અને તમે ક્યારે પુસ્તક વાંચવાનું શરૂ કરો છો અને ક્યારે પૂર્ણ કરો છો તે તમને ખબર નથી. પુસ્તકમાં આપેલી વ્યવહારુ અને નવીન ટિપ્સ પુસ્તકને એક પ્રવૃત્તિ અથવા કાર્યપુસ્તિકા જેવું બનાવે છે. પુસ્તક પ્રેરણાદાયક છે અને સંગ્રહમાં રાખવા અને ભેટ તરીકે આપવા યોગ્ય છે. આ પુસ્તક માતાપિતા અને શિક્ષકો માટે પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ પર બાળકોને માર્ગદર્શન આપવા માટે ઉપયોગી છે.

પાનાઓની સંખ્યા: ૯૨.

પુસ્તક એમેઝોન પર ઉપલબ્ધ છે.

લેખક વિશે:

                શ્રી. પારિતોષ તિરોડકર

આ પુસ્તકના લેખક, શ્રી પરિતોષ તિરોડકર, ઓસ્ટ્રેલિયાથી ફાઇનાન્સમાં માસ્ટર્સ ડિગ્રી ધરાવે છે.

શ્રી તિરોડકરને કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા, યુકે અને ભારતમાં ફાઇનાન્સ અને ઓડિટ ક્ષેત્રોમાં ૧૨ વર્ષથી વધુનો અનુભવ છે. શ્રી તિરોડકરે ટીડી બેંક, રોયલ બેંક ઓફ કેનેડા, યુબીએસ, ડોઇશ બેંક અને મોર્ગન સ્ટેનલી જેવી પ્રખ્યાત સંસ્થાઓ સાથે કામ કર્યું છે.

પર્યાવરણ એ શ્રી તિરોડકરના હૃદયની નજીકનો વિષય છે.

ડિસ્ક્લેમર:

આ શ્રી પરિતોષ તિરોડકર દ્વારા લખાયેલ પુસ્તક 'The world is melting-how to talk to kids about climate change'  પર લખાયેલ બ્લોગ પોસ્ટ છે. બ્લોગના લેખક પુસ્તક પર કોઈ કોપીરાઇટનો દાવો કરતા નથી. કોપીરાઇટ લેખક/પ્રકાશક પાસે છે. પુસ્તકમાં સમાવિષ્ટ સામગ્રીના સંદર્ભો અને ચર્ચા ફક્ત શૈક્ષણિક અને મનોરંજન હેતુઓ માટે છે.

-Blog post by Dr Hemant Junnarkar 

Blog post © Dr Hemant Junnarkar,

All rights reserved