અર્જુન નો શોક - શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા નો જન્મ

જો તમારે કોઈ પણ પુસ્તકને સારી રીતે સમજવું હોય, તો તમારે તેની શરૂઆત સારી રીતે સમજવી જોઈએ. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો તે પ્રારંભ પહેલો અધ્યાય 'અર્જુન વિષાદ યોગ' - 'અર્જુનનું દુ:ખ' છે.

કૌરવો અને પાંડવોની સેના યુદ્ધભૂમિ પર સામસામે ઉભી છે અને અચાનક અર્જુન લડવાનો ઇનકાર કરે છે.

કેવો ભયંકર વિચાર ! જાણે કોઈ મેચની ફાઇનલ હોય અને મેચ વિનર ખેલાડી  રમત છોડીને જવાનું વિચારી રહ્યો  હોય !

ઘણા લોકો  હજુ પણ અર્જુનની  આ ભૂમિકા સમજી શકતા નથી. કેટલાક માને છે કે અર્જુન પોતાનું કર્તવ્ય ટાળી રહ્યો છે. કેટલાક માને છે કે અર્જુન અહિંસાની ભાષા બોલી રહ્યો છે. કેટલાકે અર્જુનને કાયર કહ્યો છે. કેટલાક માને છે કે અર્જુન પોતાના સ્વજનો પ્રત્યેના પ્રેમથી આંધળો થઈ ગયો હતો. પણ શું ખરેખર અર્જુન આવી સ્થિતિમાં હતો? બિલકુલ નહીં. તો પછી લોકો આવું કેમ કહે છે? આનું એકમાત્ર કારણ એ હોઈ શકે છે કે તેઓ અર્જુન વિષાદ યોગ પ્રકરણ યોગ્ય રીતે વાંચતા નથી.

તમારા મનપસંદ દુ:ખપૂર્ણ  ગીતોમાંથી એક ગીત યાદ કરો કે કવિએ તે ગીતમાં  દુ:ખનું વર્ણન કેવી રીતે કર્યું છે.

હવે મહર્ષિ  વ્યાસ અર્જુનના દુ:ખનું વર્ણન કેવી રીતે કરે છે તે જુઓ:

દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૮ ॥

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।

વેપથુશ્ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ચ જાયતે ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૯ ॥

ગાંડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ત્વક્ચૈવ પરિદહ્યતે ।

ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ॥ અ. ૧, શ્લોક ૩૦ ॥

અર્જુન કહે છે:

હે કૃષ્ણ! યુદ્ધ માટે ઉત્સુક મારા સગાસંબંધીઓને મારી સામે આ રીતે ઉભા જોઈને, મારી ઇન્દ્રિયો ધ્રૂજી રહી છે, મારું મોં સુકાઈ રહ્યું છે.

મારું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું છે, મારું શરીર કળતર કરી રહ્યું છે, મારું ધનુષ્ય મારા હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે અને મારી ચામડી બળી રહી છે.

હું ઊભો રહી શકતો નથી, મારું મન જાણે ભ્રમિત થઈ ગયું છે. કેશવ, આ લક્ષણો ખરાબ દેખાઈ રહ્યા છે.

કોઈ કવિ પોતાના પ્રિયજનની યાદથી દુઃખી થઈ શકે છે, કોઈ પોતાની માતાથી વિદાયથી દુઃખી થઈ શકે છે. પરંતુ અર્જુનનું દુ:ખ વ્યક્તિગત નથી. તે પોતાના ઉપરાંત દુશ્મનના કુળની પણ ચિંતા કરે છે. તે ધર્મના પતનથી પણ ચિંતિત છે.

દેવોના રાજા ઈન્દ્ર પણ અર્જુનના ધાર્મિક વિચારોથી પ્રભાવિત થયા હતા. એકવાર, જ્યારે અર્જુન સ્વર્ગમાં ગયો, ત્યારે તે પોતાના પરિવારની યાદથી દુઃખી થયો.  અર્જુનનું મેનકા પર મન લાગી ગયું છે  એવું લાગી ને, ઈન્દ્રએ મેનકાને અર્જુન પાસે મોકલી. પરંતુ અર્જુને તેને પાછી મોકલી દીધી, અને કહ્યું કે તે તેના કુળની માતા છે.

હવે તમે કહી શકો છો કે, "યુદ્ધની તૈયારીઓ આટલા લાંબા સમયથી ચાલી રહી હતી, તો અર્જુન આ બધી બાબતો કેમ સમજી શક્યો નહીં?" આ પ્રશ્ન પણ તાર્કિક છે. આપણે કોઈ પણ વસ્તુ માટે ગમે તેટલી તૈયારી કરીએ, અંતિમ વિચાર આપણને ત્યારે જ આવે છે જ્યારે આપણે વાસ્તવિક ઘટનાનો સામનો કરીએ છીએ.

અર્જુને એવું શું જોયું જે તેને આ સ્થિતિમાં લાવ્યું?

તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્પાર્થઃ પિતૃનાથ પિતામહાન્ ।

આચાર્યાન્ માતુલાન્ભ્રાત્રૃન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્તથા ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૬ ॥

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ ।

તાં સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બંધૂનવસ્થિતાન્ ॥ અ. ૧, શ્લોક ૨૭ ॥

અર્જુને બંને પક્ષોની સેનામાં પોતાના કાકા, દાદા, ગુરૂજનો, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સસરા અને શુભેચ્છકોને જોયા.

આ બધા ભાઈઓને યુદ્ધ માટે એકસાથે ઉભેલા જોઈને અર્જુનનું હૃદય કરુણાથી ભરાઈ ગયું.

તેણે પોતાની પરિસ્થિતિ અને આ યુદ્ધના સંભવિત પરિણામો કૃષ્ણને વિગતવાર સમજાવ્યા:

૧. આ યુદ્ધમાં, આખું કુળ યુદ્ધ માટે તૈયાર છે. તેમને મારીને, આપણે આપણા પોતાના કુળનો નાશ કરી રહ્યા છીએ.

૨. કુળના વિનાશ પછી, શાશ્વત કુળ ધર્મનો નાશ થશે અને આખું કુળ અધર્મથી પીડિત થશે.

૩. કુળ અધર્મથી પીડિત હોવાથી, કુળની સ્ત્રીઓ અશુદ્ધ થઈ જશે.

૪. સ્ત્રીઓ અશુદ્ધ હોવાથી, જાતિ-મિશ્રણની પ્રક્રિયા થશે અને આવી સંકરતા નરકમય જીવનનું નિર્માણ કરશે.

૫. આવા કુળમાં, પિંડ ઉદક વગેરે જેવા સંસ્કારો બંધ થઈ જશે અને તેના કારણે કુળના પૂર્વજોનું પતન થશે.

૬. આવા દોષોને કારણે, શાશ્વત જાતિ-ધર્મ અને કુળ ધર્મનો નાશ થશે.

અર્જુને ઉઠાવેલા પ્રશ્નોમાં ચોક્કસ સત્ય છે. આ શંકાઓ પણ શાસ્ત્રો પર આધારિત છે.

અર્જુનની આ શંકાઓ અને ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારા આપવામાં આવેલા ખુલાસાએ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના સાતસો શ્લોકોની સાથે એક લાખ શ્લોકોના મહાભારતને એક અનોખી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યું. નહિંતર, મહાભારત ફક્ત રાજ્ય માટે ભાઈઓ વચ્ચેના યુદ્ધ તરીકે જાણીતું હોત. આપણે બધા અર્જુનના ઋણી છીએ.

હવે, અહીં બીજો મુદ્દો છે. મહાભારતમાં, યુધિષ્ઠિર છે જે સતત ધર્મનું ચિંતન કરે છે. આ યુદ્ધ દરમિયાન, તેમના મનમાં કોઈ શંકા જાગી નહીં.

પછી, જ્યારે યુદ્ધનો સમય આવ્યો, ત્યારે અર્જુનના મનમાં આ પ્રશ્નો કેમ ઉદ્ભવ્યા? કેટલાક કહે છે કે ભગવાન કૃષ્ણે જાણી જોઈને અર્જુનમાં ભ્રમ પેદા કર્યો હતો જેથી વિશ્વ આ દિવ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે.

અર્જુન અને ભગવાન કૃષ્ણ વચ્ચેનો સંબંધ મિત્રતાનો હતો. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં, ભગવાન કૃષ્ણ વારંવાર કહે છે, "તું મારો સૌથી પ્રિય મિત્ર છે, તેથી હું તને આ સૌથી નજીકનું જ્ઞાન આપી રહ્યો છું."

અર્જુન આવા વિચારો ત્યારે જ કરી શકતો હતો જ્યારે તે આવા શ્રેષ્ઠ મિત્રની નજીક હતો. અર્જુનની બહાદુરીથી ખુશ થઈને, ભગવાન શિવે પોતે અર્જુનને તેનું સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર, પશુપતાસ્ત્ર આપ્યું. વિશ્વનો નાશ કરવા સક્ષમ આટલું શક્તિશાળી શસ્ત્ર ધરાવનાર વ્યક્તિ, કોઈથી ડરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી.

ભારતીય યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણનો પ્રવેશ કોણે કરાવ્યો? અર્જુનના કારણે. દુર્યોધન શ્રીકૃષ્ણની સેના મેળવીને ખુશ હતો, તો અર્જુન સંતુષ્ટ હતો કે શ્રીકૃષ્ણ તેની બાજુમાં આવ્યા હતા. શ્રીકૃષ્ણે પણ પોતાનું કામ સારી રીતે કર્યું અને મેચ વિનર ખેલાડીને પાછો રમત માં  લાવ્યો. જો શ્રીકૃષ્ણ ભારતીય યુદ્ધમાં ન હોત, તો યુદ્ધનું પરિણામ અલગ હોત. વિશ્વને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાની ભેટ ન મળી હોત.

મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત જ્ઞાનેશ્વરે ભગવદ ગીતા પર "ભાવાર્થદીપિકા" નામનો એક ગ્રંથ લખ્યો છે.  આ ગ્રંથ જ્ઞાનેશ્વરી તરીકે વધુ જાણીતો છે. જ્ઞાનેશ્વરીના પહેલા અધ્યાયમાં જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ કહે છે:

"અહો અર્જુનાચિયે પાંતી । જે પરિસણ્યા યોગ્ય હોતી । તિહી કૃપા કરીં સંતી । અવધાન દ્યાવે ॥

(જ્ઞાનેશ્વરી,  અ.૧, ઓવી ६२)

હે સંતો,  અર્જુનની પંક્તિ માં બેસવાની તમારી પાત્રતા  છો. જોકે, મારા ભાષ્ય (ભગવદ ગીતા પર) પર ધ્યાન આપવાની કૃપા કરજો.

તો ભગવદ્ ગીતાને સમજવાનો સાચો રસ્તો એ છે કે અર્જુનની યોગ્યતા અપનાવવી. આપણે આ યોગ્યતા કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકીએ? અર્જુને પોતે જ તેને સમજાવ્યું. તેણે ભગવાન કૃષ્ણને કહ્યું:

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ 

પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસંમૂઢચેતાઃ ।

યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે 

શિષ્યસ્તેSહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ॥

અ. ૨, શ્લોક ૭

મારું મન નબળું પડી ગયું છે. મારું મન ધર્મ વિશે મૂંઝવણમાં છે. હું તમારો શિષ્ય છું અને તમારા આશ્રયમાં આવ્યો છું. કૃપા કરીને મને ચોક્કસ કહો કે મારા માટે શું ફાયદાકારક રહેશે.

જ્યારે આપણે અર્જુનની જેમ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને શરણાગતિ આપીશું, ત્યારે કોઈ શંકા નથી કે ભગવાન  શ્રીકૃષ્ણ આપણને ભગવદ ગીતા તેટલા જ પ્રેમથી  સમજાવશે,  જેટલા  પ્રેમથી  તે અર્જુનને   સમજાવ્યો.

    🌺 🙏||  શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ   || 🌺 🙏 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

(૭ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ, પૂજ્ય પાંડુરંગ શાસ્ત્રી આઠવલેના સંસ્થાપિત  સ્વાધ્યાય પરિવારના ભાઈઓ અને બહેનોએ ભગવદ્ ગીતા પર એક નાનકડું ગૃહ સભાનું આયોજન કર્યું હતું. મારા પ્રિય મિત્રો જતીન અને શૈલેષે મને આ સભામાં આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ સભામાં બાળકો, વડીલો અને મહિલાઓ દ્વારા ભગવદ્ ગીતા પર વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો સાંભળ્યા પછી, મારા જ્ઞાનમાં ઘણો વધારો થયો. પૂજ્ય પાંડુરંગ શાસ્ત્રીના આશીર્વાદથી, આ સભામાં મેં વ્યક્ત કરેલા વિચારો ઉપર આપેલા છે.)

अर्जुनाचा शोक - श्रीमद्भगवद्गीतेचा जन्म

जर तुम्हाला कोणताही ग्रंथ चांगल्या प्रकारे समजून घ्यायचा असेल, तर तुम्हाला त्याची सुरुवात चांगली समजून घेतली पाहिजे. श्रीमद्भगवद्गीतेची ती सुरुवात म्हणजे पहिला अध्याय 'अर्जुनविषादयोग'- 'अर्जुनाचा विषाद'.

कौरव आणि पांडवांचे सैन्य युद्धभूमीवर समोरासमोर उभे ठाकले आहे आणि अचानक अर्जुन युद्ध करण्यास नकार देत आहे. 

फार भयंकर कल्पना ! जणू काही एखाद्या मॅचची फायनल आहे आणि मॅच विनर खेळाडू खेळ सोडून चालला आहे !

अर्जुनाचे हे  कृत्य अजूनही अनेकांना पटत नाही. काहींना वाटते की अर्जुन आपले कर्तव्य टाळत आहे. काहींना वाटते की अर्जुन अहिंसेची भाषा बोलत आहे. काहींनी अर्जुनाला भित्रा  म्हटले आहे. काहींना वाटते की  अर्जुनाला     त्याच्या नातेवाईकांवरील प्रेमाने आंधळा केले होते. पण अर्जुन खरोखरच अशा स्थितीत होता का? अजिबात नाही. मग लोक असे का म्हणतात? याचे एकच कारण असू शकते की ते अर्जुनविषादयोग अध्याय  नीट  वाचत नाहीत.

तुमचे आवडते एखादे दु:खपूर्ण गीत घ्या. त्या गीतात कवी आपल्या दु:खाचे कसे वर्णन करतो ते आठवा.

महान ऋषी व्यासांनी  अर्जुनाचे दु:ख कशा प्रकारे वर्णन केले आहे ते पहा:

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ अ.१, श्लो.२८ ॥

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ अ.१, श्लो.२९ ॥

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ अ.१, श्लो. ३०॥

अर्जुन म्हणतो:

हे कृष्णा ! युद्धासाठी उत्सुक असलेले स्वजन  माझ्यासमोर असे उभे असलेले  पाहून माझी इंद्रिये गळून जात आहेत, तोंडाला कोरड पडत आहे.

शरीरात कंप भरला आहे, अंगावर काटा उभा राहिला आहे,  गांडीव धनुष्य हातातून निसटत आहे आणि माझ्या त्वचेचा दाह होत आहे.  

मी  उभा राहू शकत नाही, माझे मन भ्रमिष्ट झाल्यासारखे झाले आहे. केशवा, ही लक्षणे  वाईट दिसत आहेत.

एखाद्या कवीला आपल्या प्रियेच्या आठवणीने दु:ख होत असेल, कुणाला मातृवियोगाचे दु:ख होत असेल. पण अर्जुनाचे दु:ख असे वैयक्तिक नाही. त्याला आपल्या कुळाप्रमाणे शत्रूच्या कुळाचीही चिंता वाटते. त्याला धर्माच्या पतनाची चिंता वाटते.

अर्जुनाच्या धर्मविचाराने प्रत्यक्ष देवांचा राजा इंद्र ही प्रभावित झाला होता. अर्जुन एकदा स्वर्गात गेला असताना आपल्या घरच्यांच्या आठवणीने तो उदास होता. अर्जुनाचे मन मेनकेवर गेले असे वाटून इंद्राने मेनकेला अर्जुनाकडे पाठवले. परंतु ती आपल्या कुळाची माता आहे, असे सांगून अर्जुनाने तिला परत पाठवले.

आता तुम्ही म्हणाल, "युद्धाची तयारी इतक्या दिवसांपासून सुरू होती, अर्जुनाला या सर्व गोष्टी का समजल्या नाहीत?" हा प्रश्न देखील तार्किक आहे. आपण एखाद्या गोष्टीसाठी कितीही तयारी केली तरी अंतिम कल्पना आपल्याला प्रत्यक्ष प्रसंगाला सामोरे जातानाच येते.

अर्जुनाने असे काय पाहिले ज्यामुळे की त्याची अशी मन:स्थिती झाली? 

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ अ. १, श्लो. २६ ॥

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ अ. १, श्लो. २७ ॥

अर्जुनाने त्याचे काका, आजोबा, गुरुजन, मामा, भाऊ, मुले, नातू, मित्र, सासरे आणि हितचिंतक दोन्ही बाजूंच्या सैन्यात उभे असलेले पाहिले.

हे सर्व भाऊ युद्धासाठी एकत्र उभे असलेले पाहून अर्जुनाचे मन  करुणेने भरून आले.

त्याने श्रीकृष्णांना त्याच्या स्थितीबद्दल आणि या युद्धाच्या संभाव्य परिणामांबद्दल सविस्तर सांगितले.

१. या युद्धात संपूर्ण कुळ युद्धासाठी सज्ज आहे. त्यांना मारून आपण आपल्याच कुळाचा नाश करत आहोत.

२. कुळाच्या नाशानंतर, शाश्वत कुळधर्म नष्ट होईल आणि संपूर्ण कुळ अधर्माने ग्रस्त होईल.

३. कुळ अधर्माने ग्रस्त झाल्यामुळे, कुळातील स्त्रिया अपवित्र होतील.

४. महिला अपवित्र असल्याने, जाती-मिश्रण प्रक्रिया होईल आणि अशा संकरामुळे नरकासारखे जीवन निर्माण होईल.

५. अशा कुळात, पिंड उदक इत्यादी विधी थांबतील आणि त्यामुळे कुळाचे पूर्वज पतन पावतील.

६. अशा दोषांमुळे, शाश्वत जात-धर्म आणि कुळ धर्म नष्ट होईल.

७. ज्या कुळात कुळ धर्म नष्ट झाला आहे, अशा कुळातील लोक निश्चितच नरकात राहतील.

अर्जुनाने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांमध्ये निश्चितच तथ्य आहे.  या शंका देखील शास्त्रांवर आधारित आहेत. 

अर्जुनाच्या या शंका  आणि भगवान श्रीकृष्णाने दिलेल्या स्पष्टीकरणाने  एक लाख श्लोकांच्या  महाभारताला  श्रीमद्भगवद्गीतेच्या सातशे श्लोकांनी  एका अनोख्या उंचीवर नेले. अन्यथा, महाभारत केवळ राज्यासाठी भावांमधील लढाई म्हणून ओळखले गेले असते. आपण सर्व अर्जुनाचे ऋणी आहोत.

आता, येथे आणखी एक मुद्दा आहे.  महाभारतात, धर्माचे सतत चिंतन करणारा युधिष्ठिर आहे. या युद्धादरम्यान त्याच्या मनात कोणतीही शंका निर्माण झाली नाही.

मग, जेव्हा युद्धाची वेळ आली तेव्हा अर्जुनाच्या मनात हे प्रश्न का निर्माण झाले? काही जण म्हणतात की भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला जाणूनबुजून माया उत्पन्न केली जेणेकरून जगाला हे दिव्य ज्ञान मिळू शकेल.

अर्जुन आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्यातील संबंध मैत्रीचा होता. श्रीमद्भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण वारंवार म्हणतात, "तू माझा सर्वात प्रिय मित्र आहेस, म्हणूनच मी तुला हे सर्वात जवळचे ज्ञान देत आहे."

अशा सर्वोत्तम मित्राच्या जवळ असतानाच अर्जुनाच्या मनात हे विचार येऊ शकत होते. अर्जुनाच्या शौर्याने प्रसन्न होऊन, भगवान शिवाने स्वतः अर्जुनाला त्याचे सर्वात शक्तिशाली शस्त्र, पशुपतास्त्र दिले. जगाचा नाश करण्यास सक्षम असे शक्तिशाली शस्त्र ज्याच्याकडे आहे, त्याने कोणालाही घाबरण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

भारतीय युद्धात श्रीकृष्णाचा प्रवेश कोणामुळे झाला? अर्जुनामुळे. आपल्याला श्रीकृष्णाचे सैन्य मिळाल्यामुळे दुर्योधन आनंदित झाला तर श्रीकृष्ण आपल्या बाजूला आल्याने अर्जुन संतुष्ट झाला. श्रीकृष्णानेही आपले काम चोख बजावून मॅच विनर खेळाडूला परत आणले. भारतीय युद्धात श्रीकृष्ण नसता तर युद्धाचा परिणाम वेगळा झाला असता. जगाला श्रीमद्भगवद्गीतेची देणगी मिळाली नसती. 

महाराष्ट्राचे महान संत ज्ञानेश्वर यांनी भगवद्गीतेवर "भावार्थदीपिका" नावाचा एक ग्रंथ लिहिला. हा ग्रंथ ज्ञानेश्वरी म्हणून अधिक ओळखला जातो. ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात:

अहो अर्जुनाचिये पांती । जे परिसण्या योग्य होती । तिहीं कृपा करूनि संतीं । अवधान द्यावें ॥ अ. १, ओ.६२ ॥

हे संतांनो,  तुमची  योग्यता  अर्जुनाच्या पंक्तीस बसण्याची आहे.  तरी आपण मजवर कृपा करावी आणि माझ्या या (श्रीमद्भगवद्गीतेवरील) विवेचनाकडे  लक्ष द्यावे. 

तर भगवद्गीता समजून घेण्याचा योग्य मार्ग म्हणजे अर्जुनाची पात्रता आत्मसात करणे. आपण ही पात्रता कशी प्राप्त करू शकतो? अर्जुनाने स्वतः ते स्पष्ट केले. तो भगवान श्रीकृष्णाला म्हणाला:

कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव:
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता: |
यच्छ्रेय: स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् || अ.२, श्लो. ७||

माझं मन दुबळं झालं आहे. धर्माबद्दल माझे मन गोंधळले आहे. मी तुमचा शिष्य आहे आणि तुमच्या आश्रयाला आलो आहे. माझ्यासाठी काय हितकारक ठरेल ते कृपया मला निश्चितपणे सांगा.

जेव्हा आपण अर्जुनाप्रमाणे  भगवान श्रीकृष्णाला शरण जाऊ तेव्हाच भगवान श्रीकृष्ण आपल्याला श्रीमद्भगवद्गीता  समजावून सांगतील, यात काही शंका नाही.

        🌺 🙏|| श्रीकृष्णार्पणमस्तु || 🌺 🙏 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

(७ डिसेंबर २०२५ रोजी,  परमपूज्य पांडुरंग शास्त्री आठवले प्रणित  स्वाध्याय  परिवाराच्या  बंधू-भगिनींनी श्रीमद्भगवद्गीतेवर एक छोटे घरगुती  संमेलन आयोजित केले होती. माझे परम मित्र जतिन आणि शैलेश यांनी मला या संमेलनासाठी आमंत्रित केले होते.  मी त्यांचा याबद्दल    मनापासून ऋणी आहे. या परिषदेत लहान मुले, वडीलधारी  मंडळी आणि महिलांनी श्रीमद्भगवद्गीतेवर व्यक्त केलेले विचार ऐकल्यानंतर माझ्या ज्ञानात खूप भर पडली. .पूज्य  पांडुरंग शास्त्रीजींच्या आशीर्वादाने, या परिषदेत मी व्यक्त केलेले विचार वर दिले आहेत.)

अर्जुन का शोक - श्रीमद्भगवद्गीता का जन्म

अगर आप किसी भी  ग्रंथ को अच्छे से समझना चाहते हैं, तो आपको उसकी शुरुआत को अच्छे से समझना चाहिए। श्रीमद् भगवद् गीता की वह शुरुआत है पहला अध्याय 'अर्जुनविषादयोग' - 'अर्जुन का दु:ख'।

कौरवों और पांडवों की सेनाएं युद्ध के मैदान में आमने-सामने खड़ी हैं और अचानक अर्जुन लड़ने से इनकार कर देते हैं।

कैसा चौंकानेवाला निर्णय हैं यह | ऐसा लग रहा है जैसे  किसी मैच का फ़ाइनल हो और मैच जीतने वाला  खिलाडी गेम छोड़कर  जा रहा हैं |     

बहुत से लोग अभी भी अर्जुन की इस हरकत को नहीं समझ पाए हैं। कुछ को लगता है कि अर्जुन अपने फ़र्ज़ से बच रहा है। कुछ को लगता है कि अर्जुन अहिंसा की भाषा बोल रहा है। कुछ ने अर्जुन को कायर कहा है। कुछ को लगता है कि अर्जुन अपने रिश्तेदारों के प्यार में अंधा हो गया था। लेकिन क्या अर्जुन सच में ऐसी हालत में था? बिल्कुल नहीं। तो फिर लोग ऐसा क्यों कहते हैं? इसका एक ही कारण हो सकता है कि उन्होंने अर्जुनविषादयोग का अध्याय को ठीक से पढ़ नहीं रहे है।

आप  की पसंद का कोई दुख भरा गीत लीजिए। याद कीजिए कि कवि ने उस गीत में अपने दुख का वर्णन कैसे किया है।

अब देखिए महर्षि व्यासजी ने अर्जुन के दुख का वर्णन कैसे किया है:

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ अ.१, श्लो.२८ ॥

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ अ.१, श्लो.२९ ॥

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ अ.१, श्लो. ३०॥

अर्जुन कहते हैं:

हे कृष्ण! अपने सामने युद्ध के लिए तैयार अपने सगे-संबंधियों को इस तरह खड़ा देखकर मेरे होश उड़ गए हैं, मेरा मुँह सूख रहा है।

मेरा शरीर काँप रहा है, मेरे शरीर में झुनझुनी हो रही है, मेरा धनुष मेरे हाथ से फिसल रहा है और मेरी त्वचा जल रही है।

मैं खड़ा नहीं हो सकता, मेरा मन जैसे भ्रमित है। केशव, मुझे ये सब  कुछ बुरे  लक्षण दिख रहे हैं |   

कोई कवि अपनी प्रेमिका की याद में दुखी हो सकता है, कोई अपनी माँ से अलग होने पर दुखी हो सकता है। लेकिन अर्जुन का दुख व्यक्तिगत नहीं है। उसे अपने कुल के साथ-साथ दुश्मन के कुल की भी चिंता है। उसे धर्म के पतन की चिंता है।

देवताओं के राजा इंद्र भी अर्जुन के धार्मिक विचारों से प्रभावित थे। एक बार, जब अर्जुन स्वर्ग गए, तो उन्हें अपने परिवार की याद में दुख हुआ। यह सोचकर कि अर्जुन का दिल मेनका पर आ गया है, इंद्र ने मेनका को अर्जुन के पास भेजा। लेकिन अर्जुन ने मेनका को यह कहकर वापस भेज दिया कि मेनका उसके कुल की माँ है।

अब आप कह सकते हैं, "युद्ध की तैयारी तो इतने लंबे समय से चल रही थी, अर्जुन को ये सब बातें समझ क्यों नहीं आईं?" यह सवाल भी तर्कसंगत है। लेकिन हम किसी चीज़ के लिए कितनी भी तैयारी कर लें, आखिरी कल्पना हमें तभी आती है जब हम असल घटना का सामना करते हैं।

अर्जुन ने ऐसा क्या देखा जिससे वह इस हालत में पहुँच गया?

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ अ. १, श्लो. २६ ॥

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ अ. १, श्लो. २७ ॥

अर्जुन ने अपने चाचा, दादा, गुरुजन, मामा, भाई, बेटे, पोते, दोस्त, ससुराल वाले और शुभचिंतकों को दोनों तरफ की सेनाओं में खड़े देखा।

इन सभी भाइयों को लड़ाई के लिए एक साथ खड़ा देखकर अर्जुन का दिल दया से भर गया।

उन्होंने कृष्ण को अपनी स्थिति और इस लड़ाई के संभावित नतीजों के बारे में विस्तार से बताया।

१. इस युद्ध में पूरा कुल युद्ध के लिए तैयार है। उन्हें मारकर हम अपने ही कुल को खत्म कर रहे हैं।

२. कुल के खत्म होने के बाद, हमेशा का कुल धर्म खत्म हो जाएगा और पूरा कुल अधर्म से ग्रसित हो जाएगा।

३. क्योंकि कुल अधर्म से ग्रसित है, इसलिए कुल की औरतें अशुद्ध हो जाएंगी।

४. क्योंकि औरतें अशुद्ध हैं, इसलिए जाति-मिश्रण की प्रक्रिया होगी और इस तरह के संकर  से नरक जैसी ज़िंदगी बनेगी।

५. ऐसे कुल में पिंड उदक वगैरह जैसे कर्मकांड बंद हो जाएंगे और इस वजह से कुल के पूर्वजों का पतन हो जायेगा | 

६. ऐसी कमियों की वजह से हमेशा का जाति-धर्म और कुल धर्म खत्म हो जाएगा।

७. जिस कुल में कुल धर्म खत्म हो गया है, ऐसे कुल के लोग ज़रूर नरक में रहेंगे।

अर्जुन के उठाई इस शंकाओं  में ज़रूर सच्चाई है। ये शंकाऍं भी शास्त्रों पर आधारित हैं।

अर्जुन के इन शंकाऍं और भगवान कृष्ण के दिए गए स्पष्टीकरण ने  एक लाख श्लोकों वाले महाभारत को श्रीमद्भगवद्गीता के सात सौ श्लोकों ने  एक खास ऊंचाई पर पहुंचा दिया। नहीं तो, महाभारत सिर्फ़ भाइयों के बीच राज के लिए लड़ाई के तौर पर ही जानी जाती। हम सब अर्जुन के कर्ज़दार हैं।

फिर, जब युद्ध का समय आया, तो अर्जुन के मन में ये सवाल क्यों उठे? कुछ लोग कहते हैं कि भगवान कृष्ण ने जानबूझकर अर्जुन के मन में भ्रम पैदा किया ताकि दुनिया को यह दिव्य ज्ञान मिल सके।

अर्जुन और भगवान कृष्ण के बीच दोस्ती का रिश्ता था। श्रीमद् भगवद् गीता में, भगवान कृष्ण बार-बार कहते हैं, "तुम मेरे सबसे प्यारे दोस्त हो, इसलिए मैं तुम्हें यह सबसे करीबी ज्ञान दे रहा हूँ।"

अर्जुन के मन में ये विचार तभी आ सकते थे जब वह ऐसे सबसे अच्छे दोस्त के करीब होता था। अर्जुन की बहादुरी से खुश होकर, भगवान शिव ने खुद अर्जुन को अपना सबसे शक्तिशाली हथियार, पाशुपतास्त्र दिया। जिस व्यक्ति के पास दुनिया को खत्म करने की क्षमता वाला इतना शक्तिशाली हथियार हो, उसे किसी से डरने का सवाल ही नहीं उठता।

श्रीकृष्ण का भारतीय युद्ध में  प्रवेश किस की वजह से हुआ ? अर्जुन की वजह से। दुर्योधन खुश था क्योंकि उसे श्री कृष्ण की सेना मिल गई थी, जबकि अर्जुन संतुष्ट था क्योंकि श्री कृष्ण उसके साथ आ गए थे। श्री कृष्ण ने भी अपना काम अच्छे से किया और मैच जिताने वाले खिलाडी़  को  मैच छोड़ ने हे रोका । अगर श्री कृष्ण भारतीय युद्ध में नहीं होते, तो युद्ध का नतीजा कुछ और होता। दुनिया को श्रीमद् भगवद् गीता का तोहफ़ा नहीं मिलता।

महाराष्ट्र के महान संत ज्ञानेश्वर ने भगवद् गीता पर "भावार्थदीपिका" नाम का एक ग्रंथ लिखा। यह ग्रंथ ज्ञानेश्वरी के नाम से ज़्यादा परिचित है। ज्ञानेश्वरी के पहले अध्याय में ज्ञानेश्वर महाराज कहते हैं:

अहो अर्जुनाचिये पांती । जे परिसण्या योग्य होती । तिहीं कृपा करूनि संतीं । अवधान द्यावें ॥ अ. १, ओ.६२ ॥

अर्थ:

हे संतों, आप की योग्यता  अर्जुन की पंक्ति में बैठने की  हैं |  अब आप  मुझ पर  कृपा  करके मेरे (श्रीमद्भगवद्गीता के ) विवेचन       पर ध्यान दीजिए ।

तो भगवद्गीता को समझने का सही तरीका अर्जुन की खूबियों को अपनाना है। हम यह खूबी कैसे पा सकते हैं? अर्जुन ने खुद इसे समझाया था। उन्होंने भगवान कृष्ण से कहा:

कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव:
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता: |
यच्छ्रेय: स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् || अ.२, श्लो. ७||

मेरा मन कमज़ोर हो गया है। धर्म को लेकर मेरा मन संदेह में पड़ गया है। मैं आपका शिष्य हूँ और आपकी शरण में आया हूँ। कृपया मुझे पक्का बताएँ कि मेरे लिए क्या फ़ायदेमंद होगा।

जब हम अर्जुन की तरह भगवान श्रीकृष्ण की शरण में आयेंगे,  तो इसमें कोई शक नहीं कि भगवान  श्रीकृष्ण  हमें भगवद्गीता वही प्यार से समझाएँगे, जैसा उन्हो ने अर्जुन को समजाया था ।

        🌺 🙏|| श्रीकृष्णार्पणमस्तु || 🌺 🙏 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

(७ दिसंबर २०२५ के दिन, परमपूज्य पांडुरंग शास्त्री आठवले जी ने स्थापित किये हुए स्वाध्याय परिवार के भाई-बहनों ने  श्रीमद्भगवद्गीता  के विषय पर पर एक छोटा सा घरेलू संमेलन आयोजित किया था |    मेरे प्रिय मित्र जतिन और शैलेश ने मुझे इस संमेलन में  बडे़  प्यार से आमंत्रित किया |   मैं इसके लिए उनका बहुत ऋणी हूँ। इस संमेलन में बच्चों, बड़ों और महिलाओं ने भगवद गीता पर जो विचार बताए, उन्हें सुनकर मेरा ज्ञान बहुत बढ़ गया। परम पूज्य पांडुरंग शास्त्रीजी के आशीर्वाद से, इस संमेलन में मैंने जो विचार प्रस्तुत किये, वे ऊपर दिए गए हैं।)

 

संत श्री माधवनाथ महाराज

श्री गजानन महाराज आणि श्री माधवनाथ महाराज

श्री गजानन विजय पोथीच्या अध्याय १८ मध्ये श्री गजानन महाराज आणि श्री माधवनाथ महाराज यांच्या भेटीचा उल्लेख आहे. थोडक्यात कथा अशी आहे:-

सदाशिव रंगनाथ वानवळे या नावाचे गृहस्थ दुसऱ्या एका गृहस्थांना घेऊन एकदा श्री गजानन महाराजांच्या भेटीला आले. या वानवळ्यांना तात्या हे टोपणनाव होते. हे वानवळे चित्रकूटच्या श्री माधवनाथांचे शिष्य होते.

वानवळे महाराजांच्या भेटीला आले तेव्हा महाराज भोजनाला बसले होते. वानवळेंना पाहताच महाराजांना माधवनाथांची आठवण झाली आणि ते मोठ्याने म्हणाले,

'अरे, त्या नाथांच्या शिष्यांना माझ्यापुढे आणून बसवा. त्यांचे गुरू माधवनाथ आताच जेवून गेले. ते गेले आणि हे दोघे आले. थोडा वेळ आधी आले असते तर त्यांना त्यांच्या गुरूंची भेट झाली असती. त्यांचे गुरू जेवून गेले पण विडा न घेताच गेले. आता त्याची पूर्तता करू या.'

महाराजांनी वानवळ्यांना आलिंगन दिले आणि आपल्या बंधूंची पोरे म्हणून सत्कार केला. वानवळे आणि त्यांच्या बरोबर असणारे गृहस्थ जाण्यास निघाले, तेव्हा महाराज त्यांच्याबरोबर विडा देऊन म्हणाले, ' माधवनाथांना भेटावयास जाल तेव्हा हा त्यांचा येथे राहिलेला विडा त्यांना द्या. त्यांना विडा देताना असे सांगा,

"साथे भोजन हुवा | विडा तुम्हारा याही रहा || तो आम्ही दिला पाहा || नाथां तुम्हां द्यावयास.' ||

महाराजांचे हे सारे बोलणे वानवळे यांनी लक्षात ठेवले आणि महाराजांनी दिलेली विड्याची दोन पाने घेऊन दोन ते निघाले. माधवनाथांना भेटल्यावर त्यांनी ही सारा वृत्तांत माधवनाथांना सांगितला. माधवनाथांनी त्यास दुजोरा दिला आणि सांगितले की,' महाराजांनी माझे स्मरण केले. ते स्मरण हीच आमची भेट. अशा प्रकारे आम्ही एकमेकांस नित्य भेटत असतो. ते आणि मी म्हणजे भिन्न शरीरे पण एकच प्राण आहोत.'

महाराजांनी दिलेला विडा माधव नाथांनी भक्षण केला. थोडा विडा खलबत्त्यात कुटून वानवळ्यांनाही प्रसाद म्हणून दिला.

नाथ पंथ वैदिक संस्कृती  अतिशय प्राचीन आहे.  अनेक ग्रंथां मध्ये  असे  नमूद केले  आहे की नाथ पंथाची स्थापना भगवान शिवांनी  केली आणि तिचा प्रसार श्री मच्छिंद्रनाथांनी केला. ही परंपरा अखंड  ठेवण्यासाठी आणि सामान्य जनतेला मार्गदर्शन करण्यासाठी वेळोवेळी महात्मा आणि संत अवतरले. नवनाथ परंपरेची ही साखळी चालू ठेवण्यासाठी, जन्मसिद्ध योगी, अलौकिक संत, योगीराज  माधवनाथ महाराज यांचा जन्म झाला.

योगीराज श्री माधवनाथ महाराज यांचा जन्म शके चैत्र प्रतिपदा, म्हणजेच गुरुवार २६ मार्च १८५७ रोजी नाशिक जिल्हा सिन्नर तालुक्यातील पांगरी या गावी श्रीमती मथुराबाई आणि श्री मल्हारदा रत्नपारखी (कुलकर्णी) यांच्या देशस्थ ब्राह्मण कुटुंबात झाला.

१८६७ च्या चैत्र प्रतिपदा गुढी पाडव्याच्या दिवशी, माधवनाथ महाराजांनी नाथपंथांचे महान विभूती श्री गुप्तनाथ महाराजांच्या समाधी स्थळी योगदीक्षा घेतली आणि नाथ परंपरेनुसार कपडे परिधान करून नाथपंतांच्या गादीचा अधिकार स्वीकारला. त्यानंतर महाराज चित्रकूट करवी सोडून अज्ञातवासात निघाले.

या वनवासात माधवनाथांना प्रथम नाथ परंपरेचे पूर्वज म्हणजेच नवनाथ यांच्या समाधीचे दर्शन मिळाले. श्री काशीनाथ विश्ववर यांनी महाराजांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले. त्यानंतर माधवनाथ महाराज तपश्चर्येसाठी हिमालयात निघून गेले. सलग ६ वर्षे महाराजांनी हिमालयात साधना केली.

त्यानंतर महाराजांनी अमरकंटकमध्ये २ वर्षे घोर साधना केली. त्यानंतर महाराजांनी लोकोद्धारासाठी समाजाची ओळख करून दिली.

या कामासाठी महाराजांनी प्रथम सकाळी इंदूर येथील स्मृतिमान माता अहिल्यादेवींचे कार्यस्थळ निश्चित केले. त्यावेळी संत श्री देव मामलेदार उर्फ ​​श्री यशवंतराव महाराज भोसेकर इंदूर येथील होळकर कुटुंबाच्या राजवाड्यात आले होते. ते सिद्ध पुरुष होते. त्यावेळी रात्रीचे १२:०० वाजले होते. राजवाडे येथे श्री माधवनाथजींचे उद्घाटन झाले. दोन्ही संतांनी एकमेकांना अभिवादन केले. श्री देव मामलेदार यांनी महाराज श्रींची ओळख करून दिली आणि त्यांच्या योगक्षेमाचे आणि आध्यात्मिक अधिकाराचे ज्ञान घेतले आणि ते कुटुंबाला दिले. या घटनेनंतरच होळकर कुटुंबाचा माधवनाथ महाराजांवर दृढ विश्वास निर्माण झाला.

माधवनाथ महाराजांच्या समकालीन संतांची पंचायत होती.  या पंचायतीमध्ये शिर्डीचे साईबाबा, शेगावचे गजानन महाराज, पलूसचे  धोंडीबा महाराज, नाशिकचे गोपालदास महाराज आणि नाथसम्राट श्रीशिलनाथ महाराज होते.  महाराजांच्या या तत्वाचे प्रत्यक्ष ज्ञान साईनाथ महाराजांनी श्री बाळासाहेब रेगे यांना त्यांच्या एका शिष्याकडून दिले होते.

१९२४ मध्ये महाराज पुन्हा इंदूरला आले, महाराजांनी त्यांच्या शिष्यांशिवाय इतर कोणासोबतही राहणार नाही अशी प्रतिज्ञा केली होती. होळकर कुटुंबाने विनंती केली पण ती शक्य झाली नाही, म्हणून राणीने युवराज यशवंतराव महाराज होळकर यांना दीक्षा देण्याची विनंती केली, जी महाराजांनी लगेच मान्य केली.

यानंतर, नाम संकीर्तनाच्या प्रचारासाठी, माधवनाथ महाराजांनी इंदूरमधील गोपाळ मंदिर येथे नाम सप्ताहाचे आयोजन केले. या कार्यक्रमात महाराजांनी प्रत्यक्ष भजन गाऊन सर्वांना मंत्रमुग्ध केले. कार्यक्रमाच्या शेवटच्या दिवशी नगरभोजनाचा उद्देश होता. संध्याकाळी पालखी काढण्यात आली.  नाथजींचे  हजारो भक्त आणि शिष्य उपस्थित होते आणि त्यांनी महाराजांचा उद्देश पूर्ण केला.

नाथ पंथानुसार, श्री माधव दासजी महाराजांनी श्रीमान महाराजांसमोर त्यांची संजीवनी समाधी इंदूर येथील माता अहिल्याच्या पवित्र नगरीत असावी अशी इच्छा व्यक्त केली. बांधकामासाठी १०,००० रुपये देखील उपलब्ध करून देण्यात आले.

हे भव्य समाधी मंदिर १९३५ मध्ये बांधले गेले. आणि १५ मे १९३५ रोजी महाराजांनी स्वतः चरण पादुकांची स्थापना केली आणि मंदिराच्या गर्भगृहात समाधीसाठी जागा निश्चित केली आणि माझी परम शक्ती सदैव अशीच राहील आणि भक्तांचे दुःख दूर करेन आणि मार्गदर्शन करेन असे आश्वासन दिले.

यानंतर लगेचच, श्री माधवनाथ महाराजांनी मंदिर संस्थेच्या व्यवस्थेसाठी एक ट्रस्ट स्थापन केला आणि मंदिर संस्थेचे संपूर्ण स्रोत ट्रस्टला प्रदान केले आणि मंदिराच्या कामासाठी व्यवस्था पत्रक जारी केले. होळकर कुटुंबाने मंदिराच्या बांधकामात सहकार्य केले, त्याचप्रमाणे इतर भाविकांनीही सहकार्य केले, हे भव्य सभागृह सुमारे २० लाख खर्चून बांधण्यात आले आहे.

श्री माधवनाथ महाराज यांच्या प्रेरणेने सर्वात जवळचे आणि सर्वात विश्वासू शिष्य श्री नाथ सुत रामचंद्र कुलकर्णी, नाथन चा राम म्हणून सुप्रसिद्ध, श्री माधवनाथ चरित्र माधवनाथ दीपप्रकाश म्हणून 41 दिवसांत पूर्ण केले.  पुण्यात नरहर विनायक तरे पत्नीसोबत.

१९३६ मध्ये, एकनाथ षष्ठीच्या दिवशी योगीराज  माधवनाथ महाराजांनी इंदूर येथे महासमाधी घेतली. त्यानंतर, महाराजांनी त्यांच्या आज्ञेनुसार निश्चित केलेल्या ठिकाणी त्यांचे शरीर पुरण्यात आले. माधवनाथ महाराजांनी आयुष्यभर ज्या उद्देशासाठी काम केले ते पुढे चालू ठेवण्यासाठी, समाधी मंदिराच्या रूपात संजीवन ज्योत स्थापित केली आहे आणि आजही लाखो भक्तांना त्यांच्या अदृश्य शक्तीने आशीर्वाद देत आहे.

.

ऑस्ट्रेलियन इंग्लिश आणि भारतीय इंग्लिश

Intimate:

Intimate हे क्रियापद आपण भारतामध्ये 'सूचना देणे, माहिती देणे' या अर्थाने वापरतो. 

उदा.

We will intimate you shortly about our decision.

पण ऑस्ट्रेलियामध्ये intimate याचा अर्थ फारच भयंकर म्हणजे sexual closeness असा होतो. तेव्हा intimate शब्दाच्या वापरा पासून सावधान ☠️. सरळ inform म्हटलेलं बरं.

शिवशाही ते पेशवाई- संक्रमणाचा मागोवा

मराठ्यांचा इतिहास शिकताना शिवाजी महाराजांच्या वंशाकडून पेशवाईकडे  संक्रमण    कसे  आणि कधी झाले,   हा प्रश्न  अभ्यासकांस नेहमी पडतो आणि त्याचे उत्तर निरनिराळ्या ठिकाणी निरनिराळ्या प्रकारे दिले आहे. मी येथे या विषयावर काही माहिती संकलित केली आहे‌. 

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर (१६८०) औरंगजेब मोठे सैन्य आणि संपत्ती घेऊन महाराष्ट्रात उतरला (१६८१). संभाजीमहाराजांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्राने औरंगजेबाशी लढा दिला. परंतु दुर्दैवाने संभाजी महाराज औरंगजेबाच्या हाती सापडले आणि औरंगजेबाने हाल हाल करून त्यांना ठार मारले (१६८९).

संभाजीमहाराज औरंगजेबाच्या कैदेत असताना मराठे स्वस्थ राहिले, असा एक समज आहे. परंतु तो खरा नसावा. संभाजीमहाराज औरंगजेबाच्या तावडीत सापडल्याचे कळताच रायगडावर घबराट उडाली.  संभाजीमहाराजांना सोडविणे आपल्याला शक्य नाही हे ओळखून स्वराज्य वाचवण्यासाठी  काय करता येईल याचा विचार सुरू झाला असावा. संभाजी महाराजांनंतर मराठी राज्याचे छत्रपती राजाराम महाराज यांना  सुरक्षित ठेवण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. आपसातील मतभेद विसरून  मराठ्यांनी  स्वराज्याच्या हिताचा निर्णय घेतला.     .

राजाराम महाराज त्या वेळी  रायगडावर होते आणि  त्यांचे वय    जेमतेम १९ वर्षांचे होते. औरंगजेबाचे पुढील लक्ष्य रायगड असेल हे ओळखून राजाराम महाराजांना पन्हाळ्याला पाठवण्याचा निर्णय झाला. आता येथे पुन्हा प्रश्न असा येईल की या वेळी महाराणी येसूबाई आणि शाहूमहाराज यांना का सुरक्षित स्थळी हलविण्यात आले नाही? त्याचे उत्तर असे असावे की स्त्रिया आणि मुलांचा प्रवास धोकादायक होता. शाहूमहाराज तेव्हा जेमतेम सात वर्षांचे होते.   मोंगल सैन्य सर्वत्र पसरले होते. त्यामुळे त्यांना रायगडावरच ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला असावा.

राजाराम महाराज सुरक्षितपणे पन्हाळ्यावर आले. पन्हाळा जिंकण्यास  अवघड असला तरी तो मोगलांच्या आक्रमणानंतर दीर्घ काळ लढविता येण्यासारखा नव्हता. त्यामुळे राजाराम महाराजांना जिंजीला हलविण्याचा निर्णय झाला.

तमिळनाडू (जिल्हा: विलुपुरम/अरियालूर परिसर) मध्ये असलेला  जिंजीचा किल्ला दक्षिण भारतातील सर्वात अभेद्य किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो. शिवाजी महाराजांच्या दक्षिणेकडील मोहिमेत शिवाजी महाराजांनी दूर दृष्टीने हा किल्ला स्वराज्यात आणला होता.

पन्हाळा → कोल्हापूर → बेलगाव → गोवा सीमेवरच्या घाटांतून → कर्नाटकातील मल्लार, श्रीरंगपट्टण → नंतर तंजावर प्रदेशातून → जिंजी असा प्रवास करीत राजाराम महाराज जिंजीला पोहचले. हा प्रवास ४-५ महिने चालला.    राजाराम महाराज सुरक्षितपणे जाऊ शकले कारण  मोगलांची मुख्य फौज त्या वेळी रायगड–काळ्याण–सातारा प्रदेशात होती, त्यामुळे दक्षिणेकडे थेट पाठलाग कमी होता.

राजाराम महाराज जिंजीला गेल्याचे कळताच औरंगजेबाने जिंजीला वेढा देण्याचा निर्णय घेतला. औरंगजेबाने जिंजी जिंकण्यासाठी अब्दुल करीम खान, झुल्फिकार खान, कमरुद्दीन खान अशा मोठ्या सरदारांना पाठवले. हा वेढा १६९० ते १६९८ असा आठ वर्षे  चालला होता.

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाने रायगडास वेढा दिला. मराठ्यांनी मोगलांशी वाटाघाटी करून महाराणी येसूबाई आणि शाहू यांच्या जिवाची हमी घेऊन रायगड मोगलांच्या हवाली केला.  संभाजीमहाराजांच्या पत्नी महाराणी येसूबाई आणि पुत्र शाहू यांना  कैद केले (१६८९). 

राजाराम  महाराज जिंजीहून  मराठ्यांच्या    लढ्याचे नेतृत्व करीत राहिले. त्यांच्या पदरी असणाऱ्या संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव या सरदारांनी अभूतपूर्व पराक्रम गाजवून औरंगजेबाला सळो की पळो करून सोडले. मोंगल बेसावध असताना मोगलांच्या छावणीवर छापे मारणे, त्यांची कत्तल करणे, त्यांची साधनसंपत्ती लुटणे व मोंगल सावध होण्याच्या आत निसटून जाणे या मराठ्यांच्या गनीमी युद्धतंत्रामुळे मोंगल अतिशय  धास्तावले.‌औरंगजेबाला सत्तावीस वर्षांच्या लढ्यानंतरही विजय दुरापास्त वाटू लागला आणि अतिशय हताश अवस्थेत त्याचा मृत्यू झाला (१७०७).

              छत्रपती राजाराम महाराज

राजाराम महाराज १६९८ मध्ये जिंजीच्या वेढ्यातून निसटून  महाराष्ट्रात आले. त्यांनी आपली राजधानी कोल्हापूर येथे वसवली. राजाराम महाराज महाराष्ट्रात आल्यानंतर त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांचा संघर्ष अधिक तीव्र झाला आणि मराठ्यांनी आपले गेलेले बहुतेक किल्ले परत मिळवले.

येसूबाई आणि शाहू यांना औरंगजेबाने राजकीय डावपेचाचा भाग  म्हणून कैदेत ठेवले होते. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा आजमशहा याने शाहूमहाराजांना सोडण्याचा निर्णय घेतला (१७०७).

शाहूमहाराजांच्या  सुटकेनंतर  काही प्रश्नांची चर्चा आवश्यक ठरते.

१. मराठे गनीमी काव्याने हल्ले  करीत असताना महाराणी येसूबाई व शाहूमहाराज यांना औरंगजेबाकडून मारले जाऊ शकते, अशी भीती मराठ्यांना वाटली नाही का? 

-मराठ्यांना ही भीती सुरुवातीला असावी. परंतु  राजकीय डावपेचाचा भाग म्हणून शाहू महाराजांना जिवंत ठेवणे औरंगजेबाला  आवश्यक  वाटते होते. शाहू महाराजांना किंवा महाराणी येसूबाईंना मारून त्याचा काहीच फायदा नव्हता.  शाहूमहाराज त्यांच्या शांत आणि संयमी स्वभावामुळे प्रसिद्ध होते. औरंगजेबाने शाहूमहाराजांच्या हत्येस प्रवृत्त होण्यासारखे   वर्तन शाहूमहाराजांकडून घडले नसावे. शाहू महाराजांची हत्या केली असती तर मराठे अधिक आक्रमक झाले असते. त्यामुळे जसजसे दिवस उलटत गेले तसतशी मराठ्यांना खात्री पटत गेली की औरंगजेब शाहू महाराज आणि महाराणी येसूबाईंना मारत नाही. त्यामुळे मराठ्यांनी आपले हल्ले निर्वेधपणे चालू ठेवले.

२. मराठे महाराणी येसूबाई आणि शाहूमहाराजांना सोडवू का शकले नाहीत?

-याचे कारण एकच असावे आणि ते म्हणजे औरंगजेबाने शाहूमहाराज आणि महाराणी येसूबाई यांना अतिशय कडक बंदोबस्तात ठेवले होते. त्याचा जेथे तळ असे  तेथे येसूबाई आणि शाहू यांना हलवण्यात येई.

३. येसूबाई आणि शाहू यांना कैदेत ठेवण्याचा औरंगजेबाला फायदा झाला का?

                         औरंगजेब

- औरंगजेबाला म्हणावा तसा फायदा झाला नाही. याचा खरा फायदा      औरंगजेबाच्या मुलाने आझमशहाने करून घेतला. आपण मराठ्यांचा पराभव करू शकत नाही हे लक्षात आल्यावर आझमशहाने  शाहू महाराजांची सुटका करून मराठी रियासतीत दुफळी माजवली

शाहू महाराजांच्या सुटकेच्या वेळीही महाराणी       येसूबाईंना सोडण्यात आले नाही. त्या मागील हेतू शाहूवर दबाव ठेवण्याचा होता. पुढे शाहू महाराजांनी आईच्या सुटकेसाठी  केलेल्या अथक प्रयत्नांमुळे येसूबाईंची सुटका १७१९ मध्ये झाली. या कामी शाहू  महाराजांना पेशवे बाळाजी विश्वनाथ व नौदलप्रमुख कान्होजी आंग्रे यांची खूप मदत झाली.

                   छत्रपती शाहू महाराज

शाहू महाराजांनी सुटकेनंतर आपली राजधानी सातारा येथे वसवली. सातारा डोंगरांनी वेढला असल्याने त्यास नैसर्गिक संरक्षण होते. शिवाय अजिंक्यतारा हा दुर्गम किल्ला साताऱ्यामध्ये होता.

राजाराम महाराजांचा  १७०० मध्ये वयाच्या तिसाव्या वर्षी मृत्यू झाला. त्या वेळी त्यांचा पुत्र शिवाजी (दुसरा ) हा दहा वर्षांचा होता. परंतु राजाराम महाराजांची पत्नी ताराबाई हिने राजारामांचा पुत्र शिवाजी (दुसरा) यास राजा घोषित करून त्याच्या नावाने राज्यकारभार पाहण्यास सुरुवात केली.

शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात मोरोपंत पिंगळे  हे प्रत्यक्ष शिवाजीमहाराजांनी नियुक्त केलेले अष्टप्रधानांपैकी पेशवे होते‌.      (१६७४-१६८३) होते.  शिवाजी महाराजांनंतर राजाराम महाराजांनी मोरोपंताचे पुत्र      निश्शंकराज पिंगळे (१६८३-१६८९) यांची पेशवे म्हणून नेमणूक केली. नि:शंकराज पिंगळे राजाराम महाराजांच्या आणि नंतर ताराबाईच्या पक्षात होते.

पिंगळे घराण्याचा पेशवा पंढरीनाथ पिंगळे १७१३ मध्ये शाहू समर्थक आणि ताराबाई समर्थक यांच्यातील चकमकीमध्ये  सिंहगडावर  मृत्युमुखी  पडला. त्याबरोबरच पिंगळे घराण्याकडील पेशवेपद संपुष्टात आले.

शाहूंना पेशवे पदावरील नेमणुकीसाठी दिल्ली दरबाराशी करार, दक्खनेत प्रभाव, सरदारांशी समन्वय यासाठी कुशल मुत्सद्दी हवा होता.

त्यामुळे त्यांनी १७१३ मध्ये भट-भोसले घराण्यातील बाळाजी विश्वनाथ यांची पेशवे म्हणून नेमणूक केली (१७१३-१७२०). (या भट-भोसले घराण्याचा भोसले घराण्याशी संबंध नव्हता. “भोसले-पेशवे” हा शब्द पेशव्यांचे मूळ गाव भोसले → भोसले-गाव → भोसले अशा स्थानिक संदर्भातून आला आहे, पण औपचारिक राजवंश नाही.)

बाळाजी विश्वनाथ यांनी शाहूमहाराज यांचा विश्वास सार्थ ठरवून खूप महत्त्वाची कामे केली.    त्यांनी  राज्याची वित्तव्यवस्था सावरली, सेनापती, सरदार, जमीनदार यांना शाहूपक्षाकडे आणले, मोगलांशी कूटनीती केली, ताराबाईंच्या गटातील सरदारांना शाहूंच्या बाजूस जोडले. यामुळे सत्तेचे केंद्र साताऱ्यावरून पुण्याकडे वळू लागले.

राजाराम महाराजांनंतर   ताराबाईने स्वराज्य सांभाळले होते‌. संपूर्ण कृष्णा–कोयना–वारणा प्रदेशावर ताराबाईंची सत्ता होती. 

परंतु शाहू महाराज आल्यानंतर शाहूमहाराज शिवाजी महाराजांचे नातू असल्याने ताराबाईच्या बाजूचे बरेच सरदार शाहू महाराजांच्या बाजूला आले. शाहू - ताराबाई संघर्षात मोंगलांनी धूर्तपणे शाहूला पाठिंबा दिला. शाहूंच्या पक्षात आलेल्या सरदारांमध्ये  राजाराम महाराजांच्या काळात मोठा पराक्रम गाजवलेले धनाजी जाधव यांचा समावेश होता. यामुळेच शाहू - ताराबाई संघर्षाला मुख्य कलाटणी मिळाली.

१६९९-१७०० मध्ये शाहू महाराजांचे सैन्य व ताराबाईचे सैन्य यांची कोल्हापूरजवळ कागल येथे निर्णायक लढाई झाली. यात ताराबाईच्या सैन्याचा पराभव झाला आणि  नंतर झालेल्या तहानुसार ताराबाईचे राज्य केवळ कोल्हापूर–गोवा सीमेपुरते मर्यादित राहिले.

अशा प्रकारे साताऱ्यात शाहूचा वंश तर कोल्हापूरमध्ये  राजारामांचा वंश चालू राहिला. परंतु आपल्या अतुलनीय पराक्रमाने सारा भारत गाजवणारा बाळाजी विश्वनाथ पेशव्यांचा मुलगा   पहिला बाजीराव  व पुढील पेशव्यांच्या कर्तृत्वामुळे पेशवाईची ओळख म्हणजे  मराठेशाहीची ओळख  झाली. 

सातारा संस्थानाचे पुढे काय झाले

छत्रपती शाहू महाराज (सातारा) यांच्या मृत्यूनंतर शाहू महाराजांचे पुतणे आणि संभाजी महाराजांचे नातू छत्रपती प्रतापसिंह गादीवर आले. काही वर्षांनी ब्रिटिशांनी त्यांना पदच्युत करून त्यांचा भाऊ शाहू महाराज (दुसरे) यांना  गादीवर बसवले (१८३९). शाहू महाराज (दुसरे) १८४८ ला वारले आणि त्यांना पुरुष वारस नव्हता.

ब्रिटिशांनी Doctrine of Lapse (लॅप्सचा सिद्धांत – प्रभुत्वशून्यता सिद्धांत) वापरून सातारा संस्थान १८४८ मध्ये ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केले. यामुळे सातारा हे स्वतंत्र संस्थान म्हणून संपले.

सातारा संस्थानाचे आणि पेशवाईचे आर्थिक संबंध:

१७०७ नंतर शाहूमहाराज गादीवर आल्यानंतर   छत्रपती 'नामधारी'    असले तरी आर्थिक मान चालू होता.  साताऱ्याच्या छत्रपतींना छत्रपती-मान, दरबारखर्च, वेतने, जागीर यांद्वारे नियमित आर्थिक मान  दिला जात असे.  अनेक सुभ्यांकडून येणाऱ्या महसुलाचा काही हिस्सा छत्रपती दरबाराला पाठवला जात असे.

शाहू महाराजांच्या मृत्यूनंतर (१७४९ नंतर) बालाजी बाजीराव (नानासाहेब) आणि नंतर राघोबा दादा यांच्या काळातही आर्थिक मान चालू होता.

पण शाहूंच्या मृत्यूनंतर साताऱ्याचे नवीन छत्रपती राजाराम द्वितीय (१७४९–१७७७) पूर्णपणे नामधारी झाले. त्यावेळी    उत्पन्न क्रमाक्रमाने खूप कमी झाले. छत्रपती केवळ पेशव्यांकडून मिळणाऱ्या देणगीवर अवलंबून राहिले.

१७७०–१८००  या काळात पेशवाई बळकट व छत्रपती आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल झाले. या काळात पुणे दरबाराने आर्थिक हक्क कमी केले.

१८०० ते १८१८ मध्ये   दुसऱ्या  बाजीरावाच्या  काळात   वाईकडून साताऱ्याच्या छत्रपतींना मिळणारे उत्पन्न जवळजवळ बंदच झाले. कारण  दुसरा बाजीराव आणि साताऱ्याचे छत्रपती प्रतापसिंह  यांच्यामध्ये  सतत संघर्ष होता. मराठा साम्राज्यातील उत्पन्नसुद्धा मोठ्या युद्धांमुळे कोसळले होते.

त्यामुळे या काळात सातारा दरबार आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत दुबळा झाला.

१८१८ मध्ये पेशवाई  संपुष्टात आली.  ब्रिटिश सत्ता आल्यामुळे साताऱ्याचे छत्रपती ब्रिटिशांच्या आश्रयाखाली आले. ब्रिटिशांनी छत्रपतींना "जागीर म्हणून" वार्षिक पगार ठरवून दिला. पुढे ब्रिटिशांनी सातारा संस्थानच खालसा केले.

कोल्हापूर संस्थानाचे पुढे काय झाले

कोल्हापूर येथील छत्रपती शाहू महाराज (प्रसिद्ध समाजसुधारक) १९२२ ला वारले. त्यानंतर त्यांचे उत्तराधिकारी छत्रपती राजाराम (तिसरे), मग छत्रपती शाहू (तिसरे) गादीवर आले.

१९४७–४९ च्या संस्थान विलिनीकरण प्रक्रियेत कोल्हापूर संस्थानाने १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारतात विलीन होण्याची प्राथमिक संमती दिली होती. पूर्ण प्रशासकीय विलिनीकरण प्रक्रिया १ मार्च १९४९ ला पूर्ण झाली. त्यानंतर कोल्हापूर बॉम्बे स्टेटमध्ये समाविष्ट झाले.

पेशवाईचे पुढे काय झाले

.                 पहिले बाजीराव पेशवे

पहिला बाजीराव (१७२०–१७४०) :बाळाजी विश्वनाथांनंतर त्यांचा मुलगा  पहिला बाजीराव पेशवा झाला. याच्याच अतुलनीय पराक्रमाने मराठ्यांचा दबदबा भारतभर पसरला. हा इतिहासातील सर्वात महान सेनापती म्हणून प्रसिद्ध असून  एकही लढाई हरला नाही. 

बाळाजी बाजीराव ऊर्फ “नाना साहेब पेशवा:  (१७४०–१७६१): हे पहिल्या बाजीरावांचे जेष्ठ चिरंजीव होते. यांच्या कारकीर्दीत १७५१–६१ मध्ये मराठी साम्राज्य सर्वोच्च परंतु होते. परंतु १७६१ च्या  पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला. त्यांचा पुत्र विश्वासराव या युद्धात  मारला गेला.

या पराभवानंतर पेशवाईचे साम्राज्य डळमळले.

माधवराव  (माधवराव बल्लाळ):  (१७६१–१७७२) हे नाना साहेबांचे धाकटे पुत्र होते.

हे अत्यंत कुशल प्रशासक असून पानिपतच्या धक्क्यातून त्यांनी   मराठा साम्राज्य पुन्हा उभे केले.

नारायणराव पेशवा (१७७२–१७७३) हे माधवरावांचे धाकटे बंधू होते. १७७३ मध्ये त्यांची  हत्या झाली. 

रघुनाथराव (राघोबा दादा):   यांना  प्रत्यक्ष सत्ता  मिळाली नाही, पण ते  पेशवे पदावर दावा करीत राहिले (१७७३-१७७४). यांनी इंग्रजांकडे मदत मागितल्याने  पहिले  इंग्रज–मराठा युद्ध झाले.

माधवराव (सवाई माधवराव) (१७७४–१७९५)

 हे नारायणरावांचे मरणोत्तर पुत्र (पेशवाईत याला “सवाई” म्हणतात).  या वेळी प्रत्यक्ष सत्ता नाना फडणीस, महादजी शिंदे, तुकोजी होळकर यांच्या “बारभाई मंडळा”कडे होती. याच काळात मराठा साम्राज्य पुन्हा बळावर आले.

बाजी राव  (बाजी राव बल्लाळ ) (१७९६–१८१८) :हा रघुनाथराव यांचा मुलगा असून दुसरा बाजीराव म्हणून प्रसिद्ध आहे. भारत काबीज करू पाहणाऱ्या इंग्रजांशी यांचा संघर्ष झाला. अखेरच्या कोरेगाव भीमा  येथील युद्धात (१ जानेवारी १८१८)  त्याचा पराभव होऊन इंग्रजांनी पुणे काबीज केले आणि शनिवारवाड्यावर इंग्रजी ध्वज फडकवला.

पेशवे - सातारा संस्थान -कोल्हापूर संस्थान यांच्यातील परस्पर संबंध कसे होते

पेशवे सत्तेच्या शिखरावर असताना   आणि नवीन प्रदेश काबीज करीत असताना सातारा आणि कोल्हापूर या संस्थानांशी संघर्ष टाळला. यामागील भूमिका राजनैतिक आणि मुत्सद्देगिरीची होती ती अशी:-

१. छत्रपती गादीचा ‘धर्माधिकार’ पवित्र मानला जात होता

शिवाजी महाराजांच्या गादीला हिंदवी स्वराज्याचे केवळ राजकीय नव्हे तर धार्मिक–संस्कृतिक प्रतीक मानले जात होते.

पेशव्यांची सत्ता प्रतिनिधी सत्ता (delegated authority) मानली जात असे.

स्वतः बाजीराव पेशवे म्हणत:

"स्वराज्य हे छत्रपतींचे, आम्ही केवळ सेवक."

त्यामुळे छत्रपतींना हटवणे म्हणजे स्वराज्याच्या मूळ तत्त्वांवर प्रहार मानला जाई.

२. पेशव्यांच्या वैधतेचा आधारच छत्रपती होते

पेशवे पद, सन्मान, भरतसारखा अधिकार — हे सर्व छत्रपतींच्या सनदा/फर्मानांवर आधारलेले होते. छत्रपतींचे अस्तित्वच पेशवे सत्तेच्या वैधतेसाठी आवश्यक होते. म्हणूनच पेशव्यांना छत्रपती काढून टाकणे किंवा युद्ध करणे राजकीयदृष्ट्या धोकादायक होते.

३. सातारा व कोल्हापूर गाद्यांचे अंतर्गत विभाजन पेशव्यांना फायद्याचेच होते

शाहू आणि ताराबाई या विभाजनातून स्वतः पेशव्यांची सत्ता वाढली. पेशव्यांनी    दोन्ही गाद्यांना प्रतीकात्मक सत्ता दिली

पण वास्तविक सत्ता पुण्यात केंद्रित केली

यामुळे पेशव्यांची चालना कुणाला उघडपणे दिसली नाही आणि छत्रपतींचा मानही अबाधित राहिला.

४. पेशवे ‘गादी उलथवणारे’ दिसले असते तर प्रांतीय सरदारांनी पाठिंबा काढला असता

भोसले, शिंदे, होळकर, गायकवाड, पवार या साऱ्या कुटुंबांचा   भावनिक ओढा  छत्रपतींकडे होता. जर पेशव्यांनी सातारा/कोल्हापूर गादीवर हल्ला केला असता तर अनेक सरदार दुरावले असते. मराठा संघटनाच फुटली असती. हे पेशव्यांना परवडणारे नव्हते

५. पेशव्यांची महत्वाकांक्षा हिंदुस्थानात सत्ता वाढवण्याची होती,  त्यांना महाराष्ट्रात गृहयुद्ध नको होते.

बाजीराव, माधवराव, नानासाहेब — यांच्या काळात मराठे उत्तर हिंदुस्थान, दोआब, बंगाल, तंजावर, कर्नाटक इथपर्यंत विस्तारले.

अशा परिस्थितीत सातारा किंवा कोल्हापूरशी युद्ध म्हणजे संसाधनांचा अपव्यय ठरला असता आणि हिंदुस्थानातील मराठा मोहिमांवर परिणाम परिणाम झाला असता. म्हणून पेशवे गृहकलह टाळत बाहेरच्या मोहिमांवर लक्ष देत.

६. ‘छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या  ऋणाची पेशवे जाणीव ठेवून होते. बाजीराव पेशवे शिवाजी महाराजांचा उल्लेख राजे शिवछत्रपती अशा सन्मानाने करत. नाना फडणीस “गादीचा मान अबाधित राहावा” अशी भूमिका घेत. दरबारातील विधी, हिशेब, शाही मान-सन्मान — छत्रपतींच्या नावानेच केले जात. अगदी इंग्रजांशी तह करतानाही पेशवे म्हणत- “आम्ही छत्रपतींचे सेवक आहोत.”

जरी प्रत्यक्ष सत्ता पेशव्यांकडे होती, तरी छत्रपती गादीची पवित्रता हा पेशवे प्रशासनाचा पाया होता.

वरील विवेचनावरून लक्षात येईल की शिवाजी महाराजांच्या वंशाकडून पेशव्यांकडे सत्तांतर झाले का, या प्रश्नाचे उत्तर हो आणि नाही असे आहे. यामुळेच बहुतेक अभ्यासकांचा गोंधळ उडतो. 

पेशव्यांच्या कर्तबगारीमुळे  पेशवाई आणि मराठेशाही  समानार्थी शब्द  झाले. ज्या शिवाजी महाराजांनी मराठी साम्राज्य स्थापन केले,  ज्यांच्या पुत्रांनी प्राणपणाने मराठी राज्य  टिकवले , त्यांचा वंश मात्र पुढे नावापुरता राहिला. काळ प्रत्येक व्यक्तीला भूमिका ठरवून देतो आणि ती प्रामाणिकपणे  बजावणे एवढेच तिचे काम असते.

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved

(हा सारा विषय अतिशय गुंतागुंतीचा आहे. परंतु मुख्य विषयास धरून ठळक मुद्दे येथे मांडले आहेत. इतिहासात, विशेषतः मराठा इतिहासात रस असणारे माझा थोरला भाऊ श्री. नितीन जुन्नरकर याने  ब्लॉग पोस्ट काळजीपूर्वक वाचून त्यामध्ये दुरुस्त्या सुचविल्या. त्याबद्दल मी त्याचा खूप आभारी आहे.)

हंटर व्हॅली गार्डनची सफर

ऑक्टोबर-नोव्हेंबर पासूनच ऑस्ट्रेलियामध्ये  ख्रिसमसचे वातावरण सुरू होते. आमची सून मनाली हिने हंटर्स व्हॅली गार्डनमध्ये ख्रिसमस लाइटिंग खूप चांगले असते असे सांगून हे लाइटिंग पाहण्याचे बुकिंग केले.

त्याप्रमाणे आम्ही १५/११/२०२५ (शनिवार) ला सकाळी माझे व्याही श्री. देवेंद्र पाटील यांच्या घरी तुंगाबी (Toongabbie ) येथे जमलो आणि सकाळी प्रवासास सुरुवात केली. माझा मुलगा अद्वैत, सून मनाली आणि त्यांचा डॉग बेली त्यांच्या गाडीत व देवेंद्र, त्यांच्या पत्नी सौ. वैशाली वहिनी, मी व माझी पत्नी सौ. वर्षा एका गाडीत असे सर्वजण निघालो.

-----------------------------------------

Mooney Mooney 

मूनी मूनी

-----------------------------------------------------------

मूनी मुनी हे हॉक्सबरी नदीच्या उत्तरेस, M1 मोटरवेच्या अगदी जवळ - सिडनीपासून सुमारे एक तासाच्या अंतरावर असलेले एक लहान वॉटरफ्रंट   गाव आहे. Hawkesbury River Bridge पार केल्यानंतर लगेच डावीकडे तुम्हाला मूनी मूनी दिसेल. येथे बरेच पर्यटक तुम्हाला फोटो घेताना, उपाहार करताना दिसतील. सेंट्रल कोस्टला जाताना बहुतेक वेळा पर्यटक सकाळी लवकर निघतात. या वेळी फार तर चहा झालेला असतो. मग तासाभराने चांगली भूक लागलेली असते. मूनी मूनी येथे नाश्ता झाला की मग जेवायच्या वेळेपर्यंत काळजी राहत नाही.

तुंगाबीहून  पाऊण तासाच्या प्रवासानंतर (सुमारे ४५ किमी)  मूनी मूनी येथे  पहिला विश्राम आम्ही येथे घेतला. या मार्गाने जाताच नेहमीच मूनी मूनी येथे आमचा पहिला विश्राम असतो.

मूनी मूनी न्यू साउथ वेल्समधलं एक शांत लेकफ्रंट गाव आहे. मूनी मूनी हे नाव हॉक्सबरी नदीच्या बाजूला असलेल्या पेनिन्सुला भागातून आलं आहे. मूनी मूनी या शब्दाचा अर्थ स्थानिक भाषेत कांगारू असा असावा. मूनी मूनी म्हणजे खूपच कांगारू. खूप या अर्थाने शब्द दोनदा वापरण्याची स्थानिक भाषेतील पद्धत असावी. आपण मराठीत सुद्धा अशा अर्थाने बोलतो. जसे-ऑस्ट्रेलियाच्या आऊटस्कर्ट्स मध्ये गेलात तर तुम्हाला कांगारूच कांगारू दिसतील.

मूनी मूनी येथे Deerubbun Reserve हे सार्वजनिक विश्रांती क्षेत्र आहे. आम्ही गेलो ते हेच क्षेत्र असावे. येथे बोट रॅम्प, पिकनिक Tisch, आणि नदीकाठीचा सुंदर विहारक्षेत्र आहे. 

इतिहासामध्ये, हे गाव जुना फेरीपॉइंट होता.  येथे १९व्या शतकात हॉक्सबरी नदी पार करण्यासाठी फेऱ्या चालत असत. 

 

(मूनी मूनी येथील क्षणचित्रे)

मूनी मूनी येथे अल्प उपाहार करून आम्ही पुढे निघालो.

---------------------------------------------------------

Norah Head Light House 

नोरा हेड लाइटहाऊस 

40 Bush Street, Norah Head, NSW 2263, Australia

norahheadlighthouse.com.au

-----------------------------------------------------------

पुढे आम्ही  ७०-८० किमी प्रवास करून नोरा हेड येथे आलो.      

नोरा हेड हे Central Coast भागातील समुद्रकिनारी असणारे गाव असून ते The Entrance आणि Toukley यांच्या उत्तरेस आहे. 

नोरा हेडचे  मूळ नाव “Bungaree Noragh Point” होते. हे आदिवासी नेता Bungaree यांच्या नावावरून आहे. “Norah” हा शब्द आदिवासी भाषेतील “ngurra” या शब्दाचे इंग्रजी  रूपांतर आहे, ज्याचा अर्थ “camp / place” किंवा “place of origin” असा होतो.

Norah Head Light House:

नोरा हेड लाइट हाऊस

नोरा हेड   परिसरात झालेल्या अपघातांत लहान coasters, schooners, ketches यापासून ते मोठ्या steamshipsपर्यंत विविध प्रकारच्या जहाजांचा समावेश होता.

-----------------------------------------------------------

नोरा हेडजवळ असलेल्या धोकादायक खडकांमुळे या भागात  १८३३ ते १९६७ या काळात  नोरा हेडजवळील Bird Island परिसरात १३ प्रमुख अपघात झाले. या अपघातांची माहिती देणारा खालील बोर्ड तेथे लावला आहे:-

किनाऱ्यावर Merchant Mariners Memorial असे वरील चित्रात दाखवल्याप्रमाणे स्मारक असून तेथे एक स्मृति फलक (plaque) आहे. त्यावर  “In memory of merchant mariners lost in time of war – June 1995.” असा संदेश लिहिला आहे.

युद्धकाळात Merchant Navy हे युद्धात थेट लढत नसले तरी माल, इंधन, सैनिक, औषधे आणि आवश्यक सामग्री पोहोचवण्याचे अत्यंत धोकादायक काम करते.  शत्रूच्या हल्ल्यांत अनेक जहाजे बुडाली आणि नाविकांचे प्राण गेले. अशा निधन पावलेल्या व्यापारी जहाजांच्या नाविकांच्या स्मरणार्थ हे स्मारक उभारले आहे. 

-----------------------------------------------------------

सर्वांच्या मागणीवरून १९०१ साली या दीपगृहाच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. अनेक औपचारिक आणि तांत्रिक अडचणींचा सामना करीत दीपगृह कार्यरत होण्यास २००३ साल उजाडले. हे दीपगृह अस्तित्वात येण्यास एडवर्ड हारग्रेव्ह्ज (Edward Hargraves) या स्थानिक रहिवाश्याचा पुढाकार होता.

नोरा हेड लाइट हाऊस हा सुमारे २७ मीटर उंच टॉवर असून त्याचे बांधकाम रि-कास्ट कॉंक्रीट ब्लॉक्स वापरून केले आहे. सुरुवातीला याचा प्रकाश केरोसीन, नंतर विजेवर आणि आता हॅलोजनने निर्मित केला जातो. याचे कार्य ऑटोमेटेड केले आहे. या दीपगृहाचा प्रकाशझोत ४६ नॉटिकल मैल (सुमारे ४८ किमी) इतका दूरवर जातो.

पर्यटक या दीपगृहाच्या टॉवरमध्ये वर चढू शकतात  आणि ३६०° दृश्यांचा अनुभव घेऊ शकतात. 

Norah Head Light House Reserve:

नोरा हेड जवळ हे पर्यटन स्थळ आहे. या रिझर्व्हचा विस्तार सुमारे २० हेक्टर असून यात  लाइटहाऊस, हेडकीपर्स कॉटेजेस, वॉक ट्रॅक्स आणि समुद्रकाठच्या भागांचा समावेश होतो. 

या ठिकाणाचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे — अनेक जुन्या लाइटहाऊस कीपर्सचे वंशज आजही या स्थानाशी जोडलेले आहेत, आणि ते इतिहास कायम ठेवण्यासाठी सक्रिय आहेत. 

रिझर्व्ह नैसर्गिक सौंदर्याने    नटला आह. सुंदर खडक , सागरतटीय वनस्पती आणि सुंदर

समुद्राचे दृश्य अतिशय मोहून टाकणारे आहेत. हे एक शांत, नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक ठिकाण आहे.

या रिझर्व्ह मध्ये पर्यटकांसाठी  खालील आकर्षणे आहेत:-

वॉकिंग ट्रेल: लाइटहाऊसच्या बाजूने वॉक करण्यासाठी  ट्रॅक आहे. हा ट्रॅक  हेडलँडवरून खाली कमी खडक असलेल्या प्लेटफॉर्मपर्यंत आणि Lighthouse Beach पर्यंत घेऊन जातो. 

व्हेल वॉचिंग: मे ते नोव्हेंबर दरम्यान, हेडलँडवरून व्हेल्स बघायला संधी असते. 

निवास: रिझर्व्हमध्ये तीन हेरिटेज कीपर्स’ कॉटेजेस आहेत — मुख्य कीपर्सची कॉटेज व दोन सहाय्यक कीपर्स कॉटेज. 

इव्हेंट्स: हा रिझर्व्ह विवाह सोहळे, इव्हेंट्स आणि मोठ्या कार्यक्रमांसाठी देखील लोकप्रिय आहे. 

-----------------------------------------------------------

Tom Burke Reserve   टॉम बर्क रिझर्व्ह 

Dianne Avenue / Anita Avenue, Lake Munmorah NSW 2259, Australia

Central Coast Council — “Tom Burke Reserve” या विभागात माहिती उपलब्ध आहे. 

-----------------------------------------------------------

नोरा हेड लाइट हाऊस रिझर्व्ह येथून निघून आम्ही सुमारे २० किमी अंतरावर टॉम बर्क रिझर्व्ह येथे आलो.

हा रिझर्व्ह Central Coast Council अंतर्गत येतो आणि मूलतः  विश्रांतीसाठी आणि लहान मुलांना खेळण्यासाठी आहे. 

जेवणाची वेळ झाली असल्याने आम्ही जेवण उरकून घेतले. जेवणासाठी वैशालीवहिनींनी भेळेचा मेनू केला होता.

                        (क्षणचित्रे)

-----------------------------------------

Dudley Beach डडली बीच 

Dudley Beach, in Glenrock State Conservation Area, NSW, Australia.

जवळचा उपनगर / पोस्ट कोड आहे Whitebridge / Dudley 2290

Dudley Beach चे माहिती पेज (visitor info, beach safety, alerts, map) NSW National Parks and Wildlife Service (NPWS) या सरकारी संस्थेच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे

-----------------------------------------------------------

टॉम बर्क रिझर्व्ह पासून आम्ही पुढे सुमारे ३३ किमी अंतरावर  डडली बीच येथे आलो.

डडली बीच हा न्यू साउथ वेल्समधील Lake Macquarie या प्रदेशात आहे, आणि सिडनी—सेंट्रल कोस्ट—न्यूकॅसल या किनारपट्टी मार्गावर प्रवास करताना सहज भेट देता येणारे ठिकाण आहे.

विशेषता: हा बीच प्रसिद्ध आहे त्याच्या विस्तीर्ण, शांत वाळूच्या पट्ट्यासाठी उंच कड्यांसाठी (cliff formations) सुंदर तटीय वॉकसाठी

कमी गर्दीच्या, नैसर्गिक वातावरणासाठी

ॲक्सेस: डडली उपनगरातून एक छोटासा तटीय ट्रॅक खाली बीचकडे जातो. हा बीच थोडा “अप्रचलित पण निसर्गरम्य” अशा श्रेणीत मोडतो — जे फोटोग्राफी आणि शांत समुद्रदृश्यांसाठी उत्तम आहे.

तटीय संरक्षण क्षेत्र: डडली बीच Glenrock State Conservation Area च्या सीमेवर आहे, त्यामुळे परिसरात जंगल paths, lookouts, पक्षी निरीक्षण आणि रेनफॉरेस्ट ट्रेल्सही मिळतात.

खडकांवर नैसर्गिक टाइड पूल्स पाहणे (टीप: पोहणे शक्य असले तरी अधिकृत लाइफगार्ड नसतात, त्यामुळे काळजी आवश्यक.)

 

यानंतर आम्ही चार्ल्स टाऊन येथे आम्ही बुक केलेल्या हाऊस मध्ये        आलो (Fraser st, Charles town).  चार्ल्स टाऊन येथे मनाली ने घर बुक करण्याचे कारण म्हणजे हंटर व्हॅली भागात राहणे फार महाग आहे. त्याऐवजी चार्ल्स टाऊनला राहून    तासाभराचा प्रवास करणे परवडते.     

आजच्या प्रवासातील ठिकाणे खालील नकाशात दाखवली आहेत:-

Charlestown, NSW चार्ल्स टाऊन:

चार्ल्सटाउन हे न्यू साउथ वेल्सचे  उपनगर असून ते  लेक मक्वारी (Lake Macquarie) भागात येते.  हे गाव खाणकामातून विकसित झाले. Waratah Coal Company ची येथे कोळश्याची खाण होती. या  खाणीसाठी कंपनीने कामगार आणले जे येथे स्थायिक झाले. ही खाण १९६१ मध्ये बंद झाली. सध्या येथे खाणकाम चालत नाही.

२००१ च्या जनगणनेप्रमाणे चार्ल्स टाऊनची लोकसंख्या १३ हजार होती. चार्ल्स टाऊनमध्ये शॉपिंग मॉल्स, शाळा, रेस्तरॉं अशा सर्व प्रकारच्या सेवा उपलब्ध आहेत. चार्ल्स टाऊन हे लेक मक्वारीमधील प्रमुख व्यावसायिक आणि आर्थिक केंद्रापैकी एक आहे.

आमच्या घराच्या जवळच एक मॉल होता. तेथे वुल्वर्थ्स, कोल्स अशी बहुतेक सुपर मार्केट्स होती.  पण मॉलमध्ये फ्री पार्किंग केवळ अर्ध्या तासाचे ची होते.    आमचे  दुपारचे जेवण वाटेतच  झाले असल्याने संध्याकाळपर्यंत विश्रांती घेतली. संध्याकाळच्या जेवणासाठी रॅप्सचा लाइट मेनू वैशालीवहिनीनी आणि वर्षाने केला होता.

रात्री आठच्या सुमारास आम्ही हंटर व्हॅलीच्या दिशेने  निघालो.

-----------------------------------------------------------

Hunter Valley (हंटर व्हॅली)

-----------------------------------------------------------

हंटर व्हॅली  हा प्रदेश न्यू साउथ वेल्स (NSW) राज्याच्या उत्तर दिशेला, सिडनीपासून साधारण १२० -१५० किमी अंतरावर आहे.

हंटर व्हॅली प्रदेशात हंटर नदी वाहते . नदीला आणि प्रदेशाला  ब्रिटिश नौदल अधिकारी कॅप्टन जॉन हंटर यांच्या नावावरून (ते NSW चे दुसरे गव्हर्नर होते) सध्याचे नाव मिळाले.

हंटर नदी  पश्चिमेकडे  उगम पावते आणि सिंगलटन, मेटलॅंडमार्गे (Singleton, Maitland) न्यू कासल (Newcastle) येथे समुद्रास मिळते.

हंटर व्हॅली हे  हंटर नदीचे खोरे आहे. ते टेकड्यांनी वेढले असल्यामुळे दरीसारखे वाटते. त्यामुळे या भागास व्हॅली म्हणतात.

हा  सखल भाग हंटर नदी  आणि  तिच्या उपनद्यांभोवती पसरलेला आहे. याच्या सीमांमध्ये प्रामुख्याने सेंट्रल कोस्ट, न्यूकॅसल, सिंगलटन, मस्वेलब्रुक आदी भागांचा समावेश होतो. माळराने, नदीकिनारीचा सपाट भूभाग आणि टेकड्यांच्या रांगा अशा स्वरूपाचा हा विस्तृत कृषी पट्टा आहे.

हंटर  व्हॅली मुख्यतः येथील द्राक्षमळे आणि वाइनरीजसाठी प्रसिद्ध असली तरी  येथे  दुग्धव्यवसाय, पशुपालन, बागायती शेती, हस्तकला असे विविध उद्योगांचा विकास झाला आहे. या सर्वांमुळे पर्यटनाला   चांगली चालना मिळाली आहे. 

वाइनरीज,  हंटर व्हॅली गार्डन्स, बलून राइड्स,  चीझ आणि चॉकलेट फॅक्टरीज, आर्ट गॅलरीज ही पर्यटकांची येथील  मुख्य आकर्षणे आहेत. 

Pokolbin (पोकलबिन):

हंटर व्हॅली  गार्डन्स ज्या  उपनगरात आहे, त्या उपनगराचे नाव आहे पोकलबिन (Pokolbin). पोकलबिन शब्द मराठी  पोकळ शब्दाशी जुळत असल्याने गंमत वाटत होती. हे नाव बहुधा Wonnarua या स्थानिक आदिवासी लोकांच्या भाषेतून आले असावे. Poccolbin किंवा Pokolbin याचा अर्थ 'धुराचे ठिकाण' किंवा 'अतिशय उष्ण जागा'.

काही इतिहासकारांच्या मते, पूर्वी या भागात वारंवार वणवे लागत असावे किंवा  सांस्कृतिक  समारंभात जाळ पेटवीत असावेत.  त्यावरून या भागाला हे नाव मिळाले असावे.   

पोकलबिन हा हंटर व्हॅली (Hunter Valley) च्या लोअर भागात आहे.  हे Cessnock शहराच्या लग्झुआरमध्ये येते आणि Singleton Council च्या भागात   त्याचा काही भाग आहे. २०२१ च्या अंदाजाप्रमाणे  येथे  एक हजारांपर्यंत लोकसंख्या होती. 

पोकलबिनच्या भागात मूळतः Wonnarua (Darkinjung) आदिवासी लोक वसले होते. युरोपीय लोक येऊन  अठराशेच्या सुमारास येथे शेती — विशेषतः द्राक्षबागायती (vineyards) — सुरू केली. 

पोकलबिनमध्ये हंटर व्हॅलीमधील  Tyrrell’s, McGuigan  अशा अनेक प्रसिद्ध वाइनरी आहेत.

-----------------------------------------------------------

Hunters Valley Garden हंटर व्हॅली गार्डन 

2090 Broke Road, Pokolbin, NSW 2320, Australia

https://www.huntervalleygardens.com.au/ 

-----------------------------------------------------------

हंटर व्हॅली गार्डन्स बिल ( Bill ) आणि इमल्डा रोशन( Imelda Roche) यांनी त्यांच्या निवृत्तीनंतर त्यांची स्वप्नपूर्ती म्हणून बांधले. १९९९मध्ये गार्डनचे  बांधकाम सुरू झाले. सुमारे ४०-५० लँडस्केप गार्डनर्स, आर्किटेक्ट्स आणि इंजिनिअर्सनी चार वर्षे मेहनत केली.  या गार्डनचे अधिकृत उद्घाटन ऑक्टोबर २००३ मध्ये त्या वेळचे  न्यू साउथ वेल्सचे प्रीमियर  बॉब कार यांच्या हस्ते झाले. 

या गार्डनचे क्षेत्रफळ  सुमारे १४ हेक्टर असून तेथे ८ किलोमीटरचे वॉकिंग पाथ  आणि  दहा थीम  गार्डन्स आहेत. 

 गार्डनमध्ये    सुमारे ६,००० वृक्ष,  झुडुपे, आणि 1 लाखांहून अधिक ग्राउंड कवर वनस्पती आहेत. 

आकर्षणे: मानवनिर्मित धबधबे, मूर्त्या, म्यूरल्स, टोपिओरी यांसारखे कलात्मक घटक. 

इव्हेंट्स: वर्षभर विविध इव्हेंट्स होतात — जसे की “Christmas Lights Spectacular”, “Mega Creatures”, “Snow Time in the Garden” इत्यादी. 

मनोरंजन: बागेमध्ये 5 कायमस्वरूपी राईड्स आहेत — स्कूली सुट्टी किंवा खास इव्हेंटमध्ये चालतात. 

शॉपिंग आणि जेवण: प्रवेशाजवळ Shopping Village आहे, जिथे गिफ्ट शॉप्स, कॅफे, वाइन आणि फॅशन स्टोअर्स आहेत. 

राहण्याची सोय: बागेजवळच Mercure Hunter Valley Gardens आणि “Harrigan’s” नावाचे हॉस्पिटॅलिटी ठिकाण आहे — जे अगदी वॉकिंग पाथने गार्डनशी जोडलेले आहे. 

प्रवेश वेळा: बाग रोज सकाळी ९ ते संध्याकाळी ५ या दरम्यान खुली आहे, पण शेवटचा प्रवेश ४ वाजता होतो. 

रोचक तथ्य: बाग तयार करण्यासाठी 40 हॉर्टिकल्चर गार्डनर्स, आर्किटेक्ट्स आणि इंजिनिअर्स यांनी चार वर्षे मेहनत केली आहे. 

तासभराच्या ड्राइव्ह नंतर आम्ही गार्डनला पोहचलो. या भागातील पर्यटन लक्षात घेऊन येथे प्रख्यात हॉटेल्स आली आहेत. वाटेत आम्हाला Mercure आणि Rydges ही प्रसिद्ध हॉटेल्स दिसली.

हंटर व्हॅली गार्डन्समध्ये दर वर्षी ख्रिसमस निमित्त   ख्रिसमस लाइट स्पेक्टॅक्युलर शो  आयोजित केला जातो, हा उत्सव नोव्हेंबरच्या सुरुवातीपासून जानेवारीपर्यंत चालतो. 

हा डिस्प्ले २००७ पासून दरवर्षी पार पडतो, आणि हे “दक्षिण गोलार्धातील एक मोठे लाईट डिस्प्ले” मानले जाते. नववर्षाच्या संध्याकाळी  गार्डनमध्ये  रात्री ९ वाजता    फायरवर्क्स शो देखील असतो. 

या डिस्प्लेमध्ये ४.५ दशलक्षाहून अधिक  twinkling लाईट्स वापरल्या जातात, ज्यामुळे संपूर्ण बाग एका प्रकाशमय जादूच्या  प्रदेशासारखी  बनते. 

येथे थीम असलेले लाईट डिस्प्ले असतात. यांमध्ये सतत नवीन आकर्षणांचा  समावेश होत असतो. “Italian Grotto Garden” (“HO HO Harvest”), “Merry Meadow”, “Santaville”, “Shimmering Falls” ही काही नवी आकर्षणे आहेत. 

कार्यक्रमात रात्रीचे मनोरंजन देखील असते. स्टिल वॉकर्स, Equilibrist Jugglers    , एरियल कलाकार (“Lollipop Lyra”) आणि संगीत सोहळे (उदा. Felix Quinn बँड) यांचा समावेश असतो. 

मुलांसाठी “Nutcracker Storytime” नावाचं संवादात्मक प्रदर्शन आहे — जिथे मुले Nutcracker कथेमधील पात्रांना भेटू शकतात. 

मनालीने सर्वांची तिकीटे आधीच बुक केली होती. गार्डनमध्ये पेट्स नेण्यास परवानगी नसल्याने बेलीबरोबर मनाली बाहेर थांबली. मनाली येऊ शकत नाही याची आम्हाला रुखरुख लागली. परंतु मनालीने सांगितले की तिने हे लाइटिंग पूर्वी पाहिले आहे. आमच्यापैकी कोणीच हे लाइटिंग आधी पाहिले नव्हते.

गार्डनमध्ये प्रवेश करताच आम्हाला ख्रिसमस विषयांवर आधारित विद्युत रोषणाई दिसू लागली. ही रोषणाई किती नेत्रदीपक होती, त्याची कल्पना खालील छायाचित्रांवरून येईल.

येथील स्टोरी बुक थीम गार्डनमध्ये भिंतीवर ऐटीत बसलेले हम्टी डम्टी दिसत आहेत.

अशा भव्य दिव्य रोषणाईमध्ये कुठे फोटो काढावे याविषयी गोंधळ उडाला नाही तरच नवल. तरीसुद्धा आम्ही फोटो काढण्याची हौस शक्य तेवढी पूर्ण केली. येथे काही छायाचित्रे दिली आहेत.

ख्रिस्मस   लाइट स्पेक्टॅक्युलर दरम्यान, राइड्स (फेरिस व्हील, स्विंग चेअर, टी-कप्स इ.)  अशी करमणूक देखील  चालू होती. 

गार्डनमध्ये खाद्यपेयांचे स्टॉल्स देखील होते. त्यांमध्ये एक इंडियन फूड स्टॉलही होता. तेथे‌ पावभाजी, मसाला टी वगैरे बोर्डावर दिसत होते. परंतु आम्ही जेवून आल्यामुळे आम्हाला खाण्यामध्ये रस नव्हता.

ही रोषणाई पाहिल्यानंतर आम्ही घरी परत आलो. सर्वजण अतिशय थकून गेल्यामुळे लगेच झोपी गेलो. दुसऱ्या दिवशी चीझ फॅक्टरीला भेट द्यायची होती.

🌄 दिवस २:

१६/११/२०२५ रविवार

सकाळी थोड्या आरामात उठून सर्व उरकून घेतले. चहा, कॉफी , मेथीचे ठेपले असा नाश्ता करून दहा वाजेपर्यंत आम्ही रुम चेक आऊट केली आणि चीझ फॅक्टरीला जाण्यास निघालो. काल रात्री प्रवास केल्यामुळे न दिसणारे द्राक्षांचे मळे रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूंना दिसत होते.

-----------------------------------------------------------

Hunters Valley Cheese Factory 

हंटर व्हॅली चीझ फॅक्टरी

447 McDonalds Road, Pokolbin, NSW)

https://huntervalleycheese.com.au/ 

-----------------------------------------------------------

हंटर व्हॅली प्रदेशातील डेअरी फार्म व ताजे दूध यामुळे येथे artisan cheese उद्योग विकसित झाला. बहुतेक चीझ छोटे कारखाने किंवा कौटुंबिक व्यवसायातून हाताने तयार केले जाते.

आम्ही ज्या फॅक्टरीला भेट दिली ती हंटर व्हॅली चीझ फॅक्टरी  म्हणजे  बुटीक चीज कारखाना आहे. या फॅक्टरीची स्थापना एप्रिल १९९५ मध्ये रोझी लॅंबर्ट ( Rosie Lambert) आणि  पीटर कर्टिस (Peter Curtis) यांनी केली होती. 

येथे गाय आणि म्हशींचे दूध वापरून विविध प्रकारचे चीज   कुठलेही केमिकल्स किंवा प्रिझर्व्हेटिव्हज न वापरता  बनवले  जाते. फ्रॉमाज ब्लॅंक, फेटा, ब्री, वॉश्ड रिन्ड, नैसर्गिक रिन्ड, चेडर, ब्लू व्हेन असे येथे बनणारे चीझचे काही प्रकार आहेत.  शिवाय स्टोअरमध्ये    घरगुती चटणी, रिलेझ, जॅम्स      अशा विविध गोष्टी       विक्रीसाठी ठेवल्या आहेत.   

येथे “Make Room” आणि “Maturation Room”  अशा दोन विंडोज आहेत. या विंडोज मधून जिथे तुम्ही चीज बनण्याच्या प्रक्रियेला Live पाहू शकता. 

दररोज सकाळी  ९  ते  संध्याकाळी ५.३० पर्यंत  चीझ टेस्टिंग करता येते.   यासाठी  तुम्ही चीज प्लेटर्स मागवू शकता व लोकल युनिटसोबत जेवूही शकता. 

येथे   चीज मेकिंग वर्कशॉप्स आणि क्लासेस सुद्धा असतात.    

येथील चीझचे काही प्रकार असे आहेत:-

Pokolbin White Natural Rind — सौम्य, क्रीमी टेक्सचर असणारे चीझ.

Pokolbin Ported Blue Vein — पोर्ट वाइनने इन्फ्युज केलेले ब्लू चीज, जास्त समृद्ध चव. 

प्रवेशद्वाराशी असा खरा वाटणारा गाईचा पुतळा आहे.

आम्ही चीझ टेस्टिंग साठी घेतलेला मेनू असा होता:-

ऊन वाढले होते. पण वारा छान वाहत  होता. बेली बरोबर असल्याने आम्हाला बाहेर बसणे आवश्यक होते. पण बाहेर बसणेच जास्त आल्हाददायक होते. त्या प्रसन्न वातावरणात आम्ही चीझचा आस्वाद घेतला.

चीझचा आस्वाद एवढा परिपूर्ण होता की आम्हाला दिवसभर जेवणाची आवश्यकता भासली नाही.

स्थानिक रोड स्टॉल्सना भेट:

वाईन पर्यटनामुळे छोट्या कारागिरांना एक मजबूत बाजार मिळाला आहे.

स्थानिक मध,  जॅम, दालचिनीची उत्पादने, हर्ब्स, मसाले, नैसर्गिक सुगंधी वस्तू, हाताने बनवलेल्या साबण व मेणबत्त्या इत्यादी उत्पादने तयार करणारे छोटे स्टॉल्स सामान्यतः प्रत्येक मोठ्या  पर्यटन स्थळाजवळ  दिसतात.

हे उत्पादक प्रदेशातील स्थानिक अर्थव्यवस्थेला टिकवतात आणि हंटर व्हॅलीला “handcrafted experiences” ची ओळख देतात.

अशाच रोडसाइड स्थानिक स्टॉल्सना आम्ही भेट दिली. या स्टॉल्समध्ये स्थानिक कलाकारांनी बनवलेल्या वस्तू  होत्या. यांमध्ये कंबुचा ड्रिंक्स, की चेन्स, पेंटिंग, कपडे अशा बऱ्याच वस्तू होत्या. येथील उत्पादने शुद्ध आणि घरगुती असतात. पण यांच्या किंमती सुपरमार्केट मधील अशाच उत्पादनांपेक्षा बऱ्याच जास्त असतात. 

या स्टॉल्स मधून खरेदी करण्यामध्ये  स्थानिक कलाकारांना प्रोत्साहन आणि रोजगार देणे हाही आहे. 

मनाली आणि अद्वैतने  बेलीच्या थीमचे की चेन होल्डर घेतले. या विक्रेत्या बाईने बेली कुठल्या ब्रीडचा डॉग आहे ते पाहून आपल्या संग्रहातून लगेच एक तसाच फेस काढून त्यात थोडे चेंजेस करून की चेन होल्डर  बनवून दिला. हा की चेन इतकी हुबेहूब होता की खरोखरच बेली या होल्डर मध्ये जाऊन बसला असे वाटावे. या कलाकारांच्या कौशल्याला दाद द्यावी तेवढी थोडीच.

(अद्वैत आणि मनालीने घेतलेला की चेन होल्डर)

चॉकलेट स्टोअरला भेट:

हंटर व्हॅलीमध्ये boutique chocolate makers हे मोठे आकर्षण आहे.

हाताने तयार केलेले chocolate truffles, fudge, brittles, chocolate-coated nuts इत्यादी उत्पादने येथे मिळतात.

पर्यटकांना live demonstrations किंवा sampling सुद्धा अनेक ठिकाणी मिळते.

आम्ही  वाटेमध्ये  एका  चॉकलेट स्टोअरला भेट दिली. येथे ख्रिस्मसमध्ये  बहुतेक ऑफिसेसमध्ये एकमेकांना भेट देण्याची पद्धत आहे. अशी भेट देण्यासाठी  थोडी चॉकलेट खरेदी केली.  

आता ऊन भरपूर झाले होते. दुपारचे दोन वाजले होते. त्यामुळे आम्ही परतीचा प्रवास सुरू केला 

(आमचा परतीचा प्रवास अशा मार्गाने झाला)

दुपारी चारपर्यंत तुंगाबीला पोहचलो. एका प्रकाशमय उत्सवाच्या रंगीबेरंगी स्मृती अजूनही मनात रेंगाळत होत्या.

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved