केम्प्स क्रीक (Kemp's Creek), सिडनी येथील स्वामिनारायण मंदिरास भेट

सिडनीमध्ये केंप्स क्रीक येथे मोठे स्वामिनारायण मंदिर झाले आहे. माझे मित्र संजय कुलकर्णी यांनी वीक एंडला या मंदिराला भेट देण्याची कल्पना सुचवली. सर्वांना ती पसंत पडली आणि ६/१२/२०२५ ला संध्याकाळी आम्ही स्वामिनारायण मंदिराला जाण्यास निघालो.

मंदिराला भेट देण्यापूर्वी स्वामिनारायण आणि स्वामिनारायण पंथाची माहिती घेणे आवश्यक आहे.

स्वामिनारायण यांचे जीवन व कार्य 

भगवान स्वामिनारायण यांचा जन्म  उत्तर भारतात उत्तर प्रदेशातील , अयोध्येमधील  छपैया या गावी १७८१ मध्ये झाला. 

स्वामिनारायणांच्या वडिलांचे नाव धर्मदेव पांडे असून आईचे नाव भक्तिमाता होते. स्वामिनारायणांस मोठा भाऊ असून त्याचे नाव रामप्रताप होते. वडील धर्मशील, वेदाध्ययन करणारे ब्राह्मण होते तर आईसुद्धा धार्मिक, संस्कारी होती. स्वामिनारायणांचे नाव घन:श्याम होते.

घन:श्याम लहानपणापासून तीक्ष्ण बुद्धीचा होता. त्याची स्मरणशक्ती चांगली होती. त्याला धार्मिक गोष्टींची आवड होती. वेद, पुराणे तो लक्षपूर्वक ऐकत  असे आणि प्रश्न विचारीत असे.

घन:श्याम अकरा वर्षांचा असताना त्याच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यामुळे त्याला अतिशय वैराग्य आले. जीवन-मृत्यू, आत्मा, ईश्वर याविषयी प्रश्न अधिक तीव्र झाले आणि ईश्वर व आत्मसत्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यायचा निर्धार करून त्याने घर सोडले.

घन:श्यामचा यापुढील जीवनप्रवास नीलकंठ वरणी  या   नावाने सुरू होतो.  नीलकंठ या नावाचा शब्दशः अर्थ नाही. कठोर साधनेमुळे त्यांचा वर्ण त्या वेळी निळसर वाटला असावा. त्यामुळे भक्तांनी हे नाव रूढ केले असावे.  नीलकंठ वरणींनी   वयाच्या विसाव्या वर्षांपर्यंत    भारतभर  तपस्वी म्हणून तीर्थयात्रा  केली. ते हिमालय, बद्रीनाथ, जगन्नाथ पुरी, रामेश्वर अशा सर्व ठिकाणी जाऊन आले. त्यांनी  वेद, उपनिषद, योग, दर्शन यांचा अभ्यास केला.    भ्रमण करता करता ते गुजरातमध्ये सौराष्ट्रातील लोज (परिसर फण्णी) येथे आले असताना त्यांची भेट उद्धव संप्रदायातील, रामानंदी वैष्णव परंपरेतील      रामानंद आचार्य  यांच्याशी झाली.

रामानंदांनी  नीलकंठ वरणी यांचे गुण ओळखून त्यांना दीक्षा दिली आणि पुढे आपला उत्तराधिकारी म्हणून नेमले. दीक्षेनंतर नीलकंठ वरणी सहजानंद म्हणून ओळखले जाऊ लागले. परंतु त्यांच्या नारायण मंत्रामुळे त्यांचे अनुयायी त्यांना स्वामिनारायण म्हणत आणि हेच त्यांचे नाव रूढ झाले.

कर्मकांडास फाटा, साधी सोपी शिकवण, शुद्ध आचरणावर भर या कारणांमुळे स्वामिनारायणांचे भक्त वाढत गेले आणि त्यांचा मोठा संप्रदाय झाला.

१८३० मध्ये  स्वामिनारायणांनी  गढडा (सौराष्ट्र, गुजरात) येथे वयाच्या ४९ व्या वर्षी देह ठेवला.  त्यांच्या पार्थिवाचे अंत्यसंस्कार झाले त्याठिकाणी  त्यांचे  स्मारक आहे. छपैया येथील त्यांच्या जन्मस्थळीही त्यांचे छोटे मंदिर आहे. 

धर्माचरणामध्ये कर्मकांडापेक्षा  नैतिक आचार, संयम आणि सामाजिक सुधारणा यांवर त्यांनी भर दिला. त्यांच्या जीवनकार्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे १) व्यसनमुक्ती (दारू, अफू, हिंसा यांना विरोध) २) स्त्रीसन्मान व सामाजिक शुचिता ३)भक्ती + शिस्त + आचार यांचा संगम ४) मंदिरसंस्था व संतपरंपरेची उभारणी, ही आहेत.

स्वामिनारायण पंथ आणि हिंदू धर्म     

स्वामिनारायण पंथ:-

१) वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, भागवतपुराण या ग्रंथांना प्रमाण मानतो.

२) कृष्ण/नारायण परंपरेतील वैष्णव तत्त्वज्ञान स्वीकारतो

३)पुनर्जन्म, कर्मसिद्धांत, मोक्ष या मूलभूत हिंदू संकल्पना मान्य करतो.

त्यामुळे स्वामिनारायण हे नवीन धर्मप्रवर्तक नसून, हिंदू धर्मातील एका परंपरेचे संशोधक व संघटक मानले जातात.

स्वामिनारायणांच्या अवताराचा उल्लेख प्राचीन हिंदू ग्रंथांत आहे का

स्वामिनारायणांना श्रीकृष्णाचे अवतार मानणारे बरेच जण आहेत. श्रीकृष्णाच्या सर्व अवतारांची माहिती श्रीमद्भागवत पुराणात आहे. मग प्रश्न असा उद्भवतो की श्रीमद्भागवतपुराण किंवा अन्य कुठल्या ग्रंथात स्वामिनारायण अवताराचा उल्लेख आहे का? 

याचे  उत्तर असे आहे की  स्वामिनारायणांचा अवतार असल्याचा स्पष्ट ग्रंथपुरावा नाही.

काही अनुयायी भागवतपुराणातील नारायण संकल्पना, किंवा भविष्यसूचक श्लोक स्वामिनारायणांशी जोडतात — हे संप्रदायांतर्गत श्रद्धात्मक अर्थ आहेत.

या परंपरेत पुढे किती संत निर्माण झाले?

स्वामिनारायण परंपरेत  शेकडो संत निर्माण झाले. त्यांपैकी   प्राचीन काळात १) गोपाळानंद स्वामी २) नित्यानंद स्वामी ३) मुक्तानंद स्वामी ४) ब्रह्मानंद स्वामी व आधुनिक काळात १) शास्त्रीजी महाराज २) योगीजी महाराज ३)प्रमुख स्वामी महाराज हे संत होऊन गेले.  ही परंपरा आजही संत-शिष्य परंपरेने जिवंत आहे.

या पंथाचे दोन विभाग कसे झाले?

स्वामिनारायणांच्या निर्वाणानंतर पंथाचे दोन शाखांमध्ये  विभाजन झाले:

(१) नरनारायण देव गादी – अहमदाबाद

(२) लक्ष्मीनारायण देव गादी – वडताल (जि.खेडा, गुजरात)

हे विभाजन सिद्धांतावर नव्हे, तर प्रशासन व परंपरेच्या देखभालीसाठी झाले. आचार्य या शाखेचे  प्रमुख असतात. या गुरूंची नेमणूक स्वामिनारायणांनी लिहून ठेवलेल्या व्यवस्थेनुसार होते. हे गुरू धार्मिक विधी, दीक्षा व परंपरेचे रक्षण करतात.

नंतर BAPS संप्रदाय (शास्त्रीजी महाराजांपासून) आणि इतर स्वामिनारायण संलग्न संस्था उद्भवल्या. मूलभूत तत्त्वज्ञान मात्र समान आहे.

स्वामिनारायण संन्यासी होते, त्यांनी विवाह केला नाही. म्हणून त्यांनी उत्तराधिकारासाठी दोन वेगळ्या व्यवस्था निर्माण केल्या:

(१) आध्यात्मिक परंपरा – संत परंपरा

संत → शिष्य → पुढील संत

ही परंपरा संन्यासावर आधारित आहे

(उदा. प्रमुख स्वामी महाराज, योगीजी महाराज इ.)

(२) प्रशासनिक परंपरा – आचार्य परंपरा

त्यांनी आपल्या कुटुंबातील नातलगांना

अहमदाबाद व वडताल या दोन गादींवर आचार्य म्हणून नेमले. हे आचार्य गृहस्थ असतात. त्यांची नेमणूक स्वामिनारायणांनीच ठरवलेल्या नियमांनुसार होते.

म्हणजे:

संत = आध्यात्मिक नेतृत्व

आचार्य = धार्मिक/संस्थात्मक नेतृत्व

स्वामिनारायण पंथाचे मंत्र व ग्रंथ कोणी रचले

स्वामिनारायण पंथातील बहुतेक मंत्र संस्कृत वैष्णव परंपरेतील आहेत. काही मंत्र स्वामिनारायणांनी प्रचलित केले (उदा. स्वामिनारायण मंत्र).  

या पंथाच्या  ग्रंथांमध्ये खालील ग्रंथ प्रमुख आहेत:-

१) शिक्षापत्री – स्वामिनारायणांनी स्वतः संस्कृतमध्ये रचलेला आचारसंहिता ग्रंथ

२) वचनामृत – स्वामिनारायणांचे उपदेश (शिष्यांनी लिपिबद्ध केले)

३)हरिलीलामृत, सत्संगी जीवन – शिष्य-संतांनी रचलेले चरित्रग्रंथ.

म्हणजे: तत्त्वज्ञान स्वामिनारायणांचे असून ग्रंथरचना बहुतांश त्यांच्या शिष्यांनी केली.

स्वामिनारायण पंथाचा जगभर प्रसार:

गुजरातमध्ये श्रीकृष्णभक्तीची परंपरा असल्याने तेथे स्वामिनारायण पंथ स्थिरावला. आता हा पंथ जगभर पसरला असला तरी मुख्यतः या पंथाचे गुजराती अनुयायी अधिक आढळतात. कारण भारताच्या इतर राज्यात त्या त्या राज्यांतील पंथ आहेत.  स्वामिनारायणांचे जन्मस्थळ असणाऱ्या छपैया येथे त्यांचे मंदिर आहे. शिवाय मंदिरात स्वामिनारायणांबरोबर श्रीकृष्णाची प्रतिमा असल्याने बरेच जण श्रीकृष्ण-मंदिर म्हणूनच जातात. परदेशातही जेथे गुजराती भाषिक जेथे अधिक असतात तेथे स्वामिनारायण मंदिरे जास्त आढळतात.

संघटनात्मक शिस्त, भाषा व आधुनिक माध्यमांचा वापर आणि समर्पित भावनेने काम करणारे स्वयंसेवक या वैशिष्ट्यांमुळे जगभर या पंथाविषयी आदरभाव आहे.

स्वामिनारायण पंथीयांचे आचरण

दीक्षा: स्वामिनारायणांबद्दल आदर असणारी कुणीही व्यक्ती स्वामिनारायण पंथाचा अनुयायी होऊ शकतो. परंतु स्वामिनारायण पंथाचे व्रतबद्ध जीवन जगायचे असल्यास गुरूकडून दीक्षा घ्यावी लागते.  दीक्षेबरोबर मंत्र, नियम व आचारसंहिता दिली जाते, ज्यांचे पालन करावे लागते.

कपाळावरील टिळा: स्वामिनारायण पंथीय कपाळावर विशिष्ट आकाराचा टिळा लावतात. यांमध्ये दोन उभ्या पांढऱ्या रेषा आणि मध्ये कुंकवाचा लाल बिंदू असतो. बरेच लोक नुसताच लाल टिळाही लावतात.

या टिळ्यामधील पांढऱ्या रेषा नारायणाचे प्रतीक आहे तर लाल बिंदू गृहस्थाश्रमीयांसाठी लक्ष्मीचे आणि इतरांसाठी राधेचे प्रतीक आहे. BAPS परंपरेत लाल बिंदू अक्षर (गुरु तत्त्व) तर पांढऱ्या रेषा पुरुषोत्तम (परमेश्वर) यांचे प्रतीक आहे.

नामजप: स्वामिनारायण पंथात दीक्षित भक्त आणि संत माळेवर जप करतात. यासाठी    प्रामुख्याने तुळशीची माळा तर काही ठिकाणी चंदन किंवा इतर सात्त्विक पदार्थांची माळा वापरल्या जातात. सामान्यतः  माळेमध्ये १०८ मणी (हिंदू परंपरेप्रमाणे) असतात. 

"स्वामिनारायण” हा मंत्र या परंपरेचा मुख्य जपमंत्र आहे. काही भक्त “ॐ नमो नारायणाय”, कृष्णनाम जप हीही साधना करतात. दीक्षा घेतलेल्या भक्तांना गुरु / आचार्यांकडून विशिष्ट मंत्र दिला जातो. तो मंत्र गोपनीय असतो, सार्वजनिकपणे सांगितला जात नाही.

आहार: आहारामध्ये मांसाहार, कांदा-लसूण वर्ज्य असतो. काही लोक हिंग सुद्धा वर्ज्य करतात.

स्त्रियांसाठी निराळी सोय: स्वामिनारायण मंदिरात स्त्रियांसाठी निराळे कक्ष असतात.

स्वामिनारायण मंदिरात जाण्यापूर्वी आपण स्वामिनारायणांबद्दल व स्वामिनारायण पंथाबद्दल बऱ्यापैकी माहिती घेतली. आता केंप्स क्रीकची माहिती घेऊ या.

क्रीक  (creek) काय प्रकार आहे?

क्रीकचे शब्दशः भाषांतर 'ओढा, नाला, ओहळ किंवा छोटा जलप्रवाह' असे होते. ऑस्ट्रेलियात असे क्रीक्स खूप आढळतील. येथे लोकसंख्या कमी व जमीन मुबलक असल्याने या क्रीक्सच्या अस्तित्वांवर आक्रमण झाले नाही. अशा प्रवाहांना क्रीक म्हणण्याची ब्रिटिश पद्धत आहे. हे क्रीक्स पावसात भरतात, इतर वेळी कोरडे असतात . (ऑस्ट्रेलियात पावसाळा हा वेगळा ऋतू नाही.)

केम्प्स क्रीक (Kemp's creek):

केंप्स क्रीक सिडनी CBD पासून सुमारे 39 किमी पश्चिम (Western Sydney) मध्ये स्थित आहे.  ह्या भागाची नैसर्गिक सीमा South Creek आणि त्याचे सहायक प्रवाह Kemps Creek आहेत.  या भागात  नद्यांचे प्रवाह आणि मोठ्या प्रमाणात तळी (reservoir) आहेत.  

केंप्स क्रीक नाव कसे पडले?

केंप्स क्रीक हे नाव Anthony Fenn Kemp (1773–1868)   यांच्या नावावरून पडले.   हे पूर्वाश्रमीचे शिपाई असून  नंतर व्यापारात शिरले.  या भागात त्यांची बरीच प्रॉपर्टी होती. म्हणून स्थानिकांनी त्यांचे नाव क्रीकला दिले. नंतर ते या साऱ्या भागाचे नाव पडले. 

केंप्स क्रीकचा विकास:

या भागात पहिले युरोपियन जमिनीचे अनुदान १८०५–१८१० च्या दरम्यान दिले गेले. भूमी मुख्यतः शेती, बाजार बागायत आणि कापूस / गवत यांसारख्या कृषी कामासाठी वापरली गेली.  शेतीसह काही रेल्वे मार्ग, उद्योग आणि निवासी विकास सुरू झाला. आता हा भाग मोठ्या प्रमाणात ‘semi-rural’ आणि ‘outer metro’ भागात मोडतो — मोठ्या जागा आणि विकासात्मक सुयोग्य अशी स्थिती राखून. 

स्वामिनारायण मंदिराची कल्पना  

सिडनीमध्ये लहानमोठी स्वामिनारायण मंदिरे बरीच असली तरी हे मोठे मंदिर  उभारण्याचा प्रकल्प   BAPS या स्वामिनारायण संस्थेने पुढे नेला. 

BAPS काय आहे:

BAPS चे पूर्ण रूप बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामिनारायण संस्था  (Bochasanwasi Akshar Purushottam Swaminarayan Sanstha). बोचासन हे    गुजरातमधील आणंद जिल्ह्यातील गाव आहे. इथे १९०७ साली शास्त्रीजी महाराजांनी

स्वामिनारायण संप्रदायातील स्वतंत्र परंपरेची सुरुवात केली. म्हणून ही संस्था या नावाने ओळखली जाते.    १९९० च्या दशकात ऑस्ट्रेलियात (विशेषतः सिडनी व मेलबर्न) BAPS संस्था कार्य भारतीय, विशेषतः गुजराती-हिंदू समाज मोठ्या प्रमाणात स्थायिक झाल्यानंतर नावारूपाला आली. सिडनीमध्ये इतरही स्वामिनारायण संस्था आहेत , पण    सार्वजनिक दृश्यता, मोठा प्रकल्प आणि संघटनात्मक विस्तार यामुळे BAPS सर्वात ठळकपणे दिसते. 

मंदिरासाठी केंप्स क्रीक भागाची निवड:

मंदिरासाठी केंप्स क्रीक भागाची निवड करण्याचे मुख्य  कारण म्हणजे यासाठी लागणारी मोठी जमीन येथे उपलब्ध होऊ शकली. मंदिर प्रकल्प २५ एकर जागेमध्ये उभारला आहे. या भागात मोटरवे , चांगले रस्ते अशा वाहतुकीच्या चांगल्या सुविधा आहेत. येथे शाळा, युनिव्हर्सिटी ऑफ सिडनी, Fleurs observatory, अशा साऱ्या सोयी आहेत. या भागात उद्योगांचेही अस्तित्व आहे.

ऑस्ट्रेलियन सरकार / नेत्यांचा प्रतिसाद: 

 

ऑस्ट्रेलियन सरकारकडून या प्रकल्पाला चांगला प्रतिसाद मिळाला व आवश्यक त्या मंजुरी मिळत गेल्या. मार्च २०२५ मध्ये प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर  पंतप्रधान    ॲंथनी अल्बानीज यांनी प्रकल्पास भेट दिली. स्थानिक नेतेही साइटला वरचेवर भेट देत असतात.    

 

फेज १ मध्ये झालेले काम:

सध्या या प्रकल्पाच्या फेज १ चे काम पूर्ण झाले आहे. यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:-

कम्युनिटी बिल्डिंग:

यामध्ये कम्युनिटी हॉल, २००० आसनक्षमता असलेले ऑडिटोरियम, १००० लोकांच्या भोजनाची सोय असणारे भोजनगृह यांचा समावेश आहे.

याशिवाय यात ध्यानाची सोय, मोठे उद्यान, वॉकिंग पाथ्स, ॲंब्युलेटरी एरिया , कार पार्क, मुलांसाठी क्रीडांगण, व्हिजिटर फॅसिलिटीज, प्रसाधनगृहे, पुस्तक विक्रीची सोय या साऱ्या सोयी आहेत.

फेज २:

फेज २ मध्ये मुख्य मंदिराची उभारणी होणार आहे.

BAPS Swaminarayan Mandir, Kemps Creek मधील Phase 2 (मुख्य पारंपरिक मंदिराचे बांधकाम) सध्या चालू आहे, आणि यासाठी २२ मार्च २०२५ रोजी शिलायात्रा करून बांधकामाची औपचारिक सुरवात झाली आहे. 

परंतु अधिकृत पूर्णता तारीख सार्वजनिक करण्यात आलेली नाही. मुख्य मंदिराचे बांधकाम विस्तृत आणि परंपरागत दगडी रचनात्मक काम असल्यामुळे पुढील काही वर्षांत (३ ते ७ वर्षे) पूर्ण होण्याची अपेक्षा केली जाते, परंतु हे एक जनरल अंदाज आहे आणि अंतिम तिथि BAPS कडून जाहीर झाल्यावरच निश्चित सांगता येईल. 

नीलकंठ वर्णी यांचे मंदिर 

केंप्स क्रीक येथील मंदिर नीलकंठ वर्णी यांचे आहे. आता प्रश्न असा पडेल की स्वामिनारायण ही सिद्ध अवस्था आहे तर साधक अवस्थेतील नीलकंठ वर्णी यांचे मंदिर का? याचे कारण म्हणजे साधकांसाठी नीलकंठ वर्णी हा आदर्श आहे. नीलकंठ वर्णी या रूपात  अहंकार नाही, देवत्वाची घोषणा नाही, फक्त साधना आणि शोध आहे. त्यामुळे  स्वामिनारायण पंथीयांमध्ये नीलकंठ वर्णी या स्वरूपाचाही आदर केला जातो. जशी बौद्ध धर्मीयांमध्ये भगवान बुद्धांची बोधिसत्व ही साधकावस्था आदरणीय मानली जाते.

केंप्स क्रीक स्वामिनारायण मंदिरास  आमची भेट

केंप्स कॉर्नरचे स्वामिनारायण मंदिर पाहण्यासाठी आम्ही ६/१२/२०२५ (शनिवार) संध्याकाळी निघालो. मी, मिसेस वर्षा, मित्र संजय कुलकर्णी, त्यांच्या मिसेस माधुरी वहिनी, आमचा इंद्रजीत म्हणून एक मित्र आहे, त्याचे आईवडील, मित्र राकेश भाई, त्यांच्या मिसेस हीनाभाभी, माझा मावसभाऊ सुशील, त्याच्या मिसेस-माझी भावजय माधवी असे एकूण दहा जण चार-पाच गाड्या घेऊन पॉंड्सहून निघालो. 

अर्धा-पाऊण तासाच्या प्रवासानंतर आम्ही केम्प्स  क्रीक मंदिराजवळ पोहचलो. 

                  असे दिसते मंदिर संकुल 

मंदिर जसजसे जवळ येऊ लागते, तसतसा दुरूनच नीलकंठ वर्णी यांचा एका पायावर उभा राहिलेला, हातात जपमाळ घेतलेला भव्य सोनेरी पुतळा दिसू लागतो. ध्यान करीत असल्याने डोळे मिटलेले आहेत तर मिताहार केल्याने छातीच्या बरगड्या बाहेर दिसत आहेत. पुतळा पाहून नकळत आपले हात भक्तीने जोडले जातात.

नीलकंठ वर्णी यांचा भव्य पुतळा दिसू लागला. गाड्या पार्क करून मंदिर परिसरात प्रवेश केल्यावर या पुतळ्याची भव्यता चांगली लक्षात येते.

या  पुतळ्याची उंची सुमारे १५ मीटर (४९ फूट) आहे. नीलकंठ वर्णी यांचे एका पायावर उभे राहून तपश्चर्या करणे प्रतीकात्मक आहे.    

हा पुतळा सध्या तरी ऑस्ट्रेलियातील सर्वांत उंच पुतळा मानला गेला आहे.

हा पुतळा स्वामिनारायण यांच्या किशोरावस्थेतील रूपाचे (Neelkanth Varni / teenage yogi) सादरीकरण आहे — दर्शवतो. एकाग्रता, ध्यान आणि आध्यात्मिक प्रवास; पुतळ्याबद्दल काही अपारंपरिक वैशिष्ट्ये म्हणजे त्याच्या आजूबाजूला १४ उपदेशात्मक लेख/epigraphs ठेवण्यात आले आहेत ज्यात सार्वभौमिक मूल्ये प्रोत्साहित केली आहेत. पुतळ्याचे अनावरण/प्रतिष्ठापन (murti pratishtha) ६ मार्च २०२५ च्या आसपास झाले आणि महंत स्वामी महाराजांनी प्रतिमा प्रतिष्ठापित केली. 

उद्यान:

पुतळ्याच्या आजूबाजूला आध्यात्मिक व सुंदर उद्यान व भूतल डिझाइन केलेले आहे.

स्थानिक ऑस्ट्रेलियन वनस्पती आणि फ्रांगीपानी (frangipani) सारख्या सुंदर झाडांनी सजलेले आहे. 

हे बाग परिसराला शांती आणि मननासाठी शांत वातावरण देते — म्हणजे प्रेक्षक फक्त प्रतिमा बघत नाहीत, तर स्थितप्रज्ञतेचा अनुभवही घेतात. 

उद्यानातील  १४ शिलालेखांत (epigraphs) ,  सन्मान,   आत्म-अनुशासन, सहिष्णुता, सेवा आणि प्रेम यांसारख्या शाश्वत मूल्यांचा संदेश आहे — हे नीलकंठ वर्णींच्या १२,००० किमीच्या पायी यात्रेवरून प्रेरित आहे. 

(कोरीव काम केलेले स्तंभ  मागे दिसत आहेत)

या पुतळ्यासमोर एक आरती झाली आणि मग आम्ही सभागृहात शिरलो.

प्रार्थना भवन:

मंदिर परिसरात असलेले प्रार्थना भवन हे केवळ धार्मिक विधींसाठीच नव्हे, तर सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांचे केंद्र म्हणून कार्य करते. या भवनात आधुनिक ऑडिटोरियम आहे, जिथे प्रवचने, सांस्कृतिक कार्यक्रम, बालसंस्कार शिबिरे व विशेष धार्मिक समारंभ आयोजित केले जातात. याशिवाय येथे भोजनगृह असून भक्त व अभ्यागतांसाठी सात्त्विक शाकाहारी प्रसादाची व्यवस्था केली जाते. भवनामध्ये पुस्तक विक्री केंद्र देखील आहे, जिथे स्वामिनारायण संप्रदायाशी संबंधित ग्रंथ, चरित्रे, बालसाहित्य व आध्यात्मिक पुस्तके उपलब्ध असतात. एकूणच प्रार्थना भवन हे मंदिराच्या आध्यात्मिक वातावरणाला पूरक ठरणारे बहुउद्देशीय आणि सुव्यवस्थित केंद्र आहे.

म्हणजे उद्यान केवळ सौंदर्य नाही, तर शिक्षणात्मक आणि प्रेरणादायी अनुभव साकारते.

🏛️ Assembly Hall / सभागृह

प्रार्थना भवनातील Assembly Hall हे धार्मिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक उपक्रमांचे मुख्य केंद्र आहे. येथे प्रवचने, सामूहिक प्रार्थना, सांस्कृतिक कार्यक्रम, बाल-संस्कार वर्ग, तसेच विशेष उत्सवांच्या वेळी सभांचे आयोजन केले जाते. आधुनिक ध्वनी-प्रकाश व्यवस्था आणि प्रशस्त बैठक व्यवस्था असल्यामुळे मोठ्या संख्येने अभ्यागत एकत्र सहभागी होऊ शकतात.

BAPS परंपरेच्या मंदिरात वरीलप्रमाणे दोन प्रतिमा दिसतील.

या    दोन प्रतिमा  

🟦 स्वामिनारायण (पुरुषोत्तम नारायण)

आणि

🟧 अक्षरब्रह्म (गुणातीतानंद स्वामी / गुरु परंपरा)

यांच्या आहेत.

BAPS संप्रदायानुसार:

स्वामिनारायण = परब्रह्म / पुरुषोत्तम

अक्षरब्रह्म = त्यांचे दिव्य धाम व जिवंत गुरु-तत्त्व

म्हणजे:

एक ईश्वर

दुसरा ईश्वराकडे नेणारा, ईश्वरासारखा शुद्ध ब्रह्म

यालाच ते “अक्षर–पुरुषोत्तम उपासना” म्हणतात.

दोघांचे पोशाख, उंची, उभे राहण्याची मुद्रा जवळजवळ सारखी असते. म्हणून “दोन स्वामिनारायण” असा गैरसमज होतो.

इतर स्वामिनारायण संप्रदायांत (Vadtal/Ahmedabad) एकच मुख्य मूर्ती असते.

गुणातीतानंद स्वामी (१७८५–१८६७):

हे स्वामिनारायणांचे प्रत्यक्ष शिष्य आणि स्वामिनारायण संप्रदायातील एक श्रेष्ठ संत होते. ते जुनागढ येथील मंदिराचे महंत म्हणून दीर्घकाळ कार्यरत राहिले. तपश्चर्या, कठोर शिस्त, वैराग्य आणि साधुसंघाच्या संघटनासाठी ते प्रसिद्ध होते. त्यांच्या उपदेशातून भक्ती, नैतिकता आणि आत्मसंयम यांवर भर दिला गेला. BAPS परंपरेत त्यांना अक्षरब्रह्माचे मूर्त स्वरूप मानले जाते, तर इतर स्वामिनारायण परंपरांमध्ये ते महान संत व आदर्श गुरु म्हणून आदराने पूजले जातात.

आम्ही सात वाजता सभागृहात आरतीसाठी आलो. समोर मोठ्या टी व्हीवर स्वामिनारायण, भगवान श्रीकृष्ण वगैरे प्रतिमा दिसतात.

आरती झाल्यानंतर आम्ही भोजनगृहाकडे निघालो. कारण भोजनगृह आठ वाजता बंद होते.

🍽️ Dining Hall / भोजनगृह

Dining Hall मध्ये भक्त व अभ्यागतांसाठी सात्त्विक, शाकाहारी भोजन दिले जाते. हे भोजन धार्मिक कार्यक्रम, उत्सव, विशेष प्रसंग किंवा नियोजित सेवांच्या वेळी उपलब्ध असते. स्वच्छता, शिस्त आणि सेवा-भावना या तत्त्वांवर आधारित ही भोजनसेवा प्रामुख्याने स्वयंसेवकांच्या सहकार्याने चालवली जाते.

जेवणाचा मेनू साधाच होता. कोबी-बटाटा भाजी, चपाती, डाळ-भात. हे प्रसादाचे भोजन असल्यामुळे यांची चव नेहमीच मनाला समाधान देणारी असते.

☕ Shayona Food Services

प्रार्थना भवनातील एका भागात Shayona Food Services / Café स्वरूपाची सुविधा आहे. येथे हलके नाश्ते, पारंपरिक भारतीय खाद्यपदार्थ तसेच पॅक केलेले शाकाहारी खाद्यपदार्थ (food packets) विक्रीसाठी उपलब्ध असतात. ही पॅकेट्स नियोजित स्वयंपाकगृह व्यवस्थेत, स्वच्छतेचे नियम पाळून तयार केली जातात आणि अभ्यागतांच्या सोयीसाठी विक्रीस ठेवली जातात.

कॅफेमधील आइस गोला हा पदार्थ सर्वांनी फार वाखाणला.

                      आइस गोला

ही सेवा ना नफा ना तोटा तत्त्वावर असल्याने येथील पदार्थांच्या किंमती बाहेरच्या पेक्षा कमी आहेत. शिवाय दर्जाविषयी खात्री असून मंदिराला मदत केल्याचेही समाधान आहे.

📚 Bookshop / पुस्तक विक्री केंद्र

येथील Bookshop मध्ये स्वामिनारायण संप्रदायाशी संबंधित ग्रंथ, चरित्रे, तत्त्वज्ञानविषयक पुस्तके, बालसाहित्य तसेच सांस्कृतिक व आध्यात्मिक साहित्य उपलब्ध असते. इंग्रजीसह भारतीय भाषांतील पुस्तके येथे मिळतात, ज्यामुळे विविध वयोगटांतील वाचकांना उपयुक्त वाचनसामग्री मिळते.

🧭 Visitor & Community Facilities

प्रार्थना भवनात अभ्यागतांसाठी मार्गदर्शन कक्ष, बैठक क्षेत्र, माहिती फलक तसेच सामुदायिक उपक्रमांसाठी आवश्यक सोयी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे हे भवन केवळ धार्मिक केंद्र न राहता समुदाय, संस्कृती आणि संवादाचे केंद्र म्हणून कार्य करते.

आतील सर्व सेवा अगदी फाइव्ह स्टार हॉटेलच्या दर्जाच्या वाटतात. प्रसाधनगृहे वगैरे अतिशय स्वच्छ आहेत. जिथे तिथे स्वयंसेवक सतत स्वच्छता करताना दिसतात.

प्रार्थना भवनामागील उद्यान:

प्रार्थना भवनाच्या मागे आणखी एक छोटे उद्यान आहे. येथे बाक टाकून बसण्याची सोय केली आहे. आम्ही सारेजण प्रसादभोजनानंतर, कॅफे मध्ये जाऊन आवडीचे पदार्थ घेऊन व खरेदी करून या उद्यानात थोडा वेळ गप्पा मारत बसलो.

नऊ वाजता आम्ही निघालो आणि रात्री दहापर्यंत घरी पोहचलो. पूर्वी मोठे मंदिर पाहावयाचे असल्यास किंवा इंडियाहून पाहुणे असल्यास वॉलॉंगॉंग, हेलन्स बर्ग येथील मंदिर किंवा सेसनॉक येथील इस्कॉन मंदिर हे पर्याय होते. परंतु आता त्याहून जवळ एका भव्य मंदिराचा पर्याय उपलब्ध झाल्याचे सर्वांचे मत झाले.

सिडनीच्या गजबजलेल्या जीवनात शांतता आणि अंतर्मुखतेचा अनुभव देणारे हे मंदिर प्रवासादरम्यान आवर्जून भेट देण्यासारखे ठिकाण आहे.

-Dr Hemant Junnarkar

© All rights reserved

-----------------------------------------

BAPS Shri Swami Narayan Mandir

BAPS Shri Swaminarayan Mandir

230 Aldington Rd
Kemps Creek NSW 2178
Australia

👉 https://www.baps.org

(ऑस्ट्रेलिया विभागाची माहिती याच मुख्य संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे)

Tel: (+61) 2 6535 2277
E-mail: info.sydney@au.baps.org

-----------------------------------------------------------