श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय १५ – पुरुषोत्तमयोग

श्रीभगवान म्हणाले

आहे तो एक अव्यय पिंपळ | ज्याच्या शाखा खाली आणि वर मूळ || छंद हीच ज्याची पाने पुष्कळ | त्यास जो जाणतो, तो खरा जाणता || अ.१५, ओ.१||

विषयांनी पालवलेल्या, पोसलेल्या गुणांवर | शाखा त्याच्या पसरल्या खालीवर || मुळांचा झाला खाली विस्तार | कर्मापाठी बांधलेल्या मनुष्यलोकात- || अ.१५, ओ.२||

-उपलब्ध न होई या लोकात | त्याचे रूप, त्याची प्रतिष्ठा किंवा त्याचा आदि-अंत. || छेदून असंगशस्त्राने मजबूत | हा दृढमूल पिंपळ- || अ.१५, ओ.३||

-पोहचावे त्या पदाप्रत | जेथे गेलेले न येती परत- || -त्या आद्य पुरुषापर्यंत, | ज्यापासून पुरातन प्रवृत्ती प्रसवली. || अ.१५, ओ.४||

जे आहेत आसक्ती, अभिमान आणि मोहापासून विरक्त | झाले इच्छांतून निवृत्त, सुख-दु:खांच्या द्वंद्वातून मुक्त || असती नित्य अध्यात्मात रत | ते ज्ञानी जातात त्या पदास || अ.१५, ओ.५||

सूर्य, चंद्र व अग्नीच्या तेजात | न होई जे  प्रकाशित || जेथे जाऊन न येती परत | ते माझे परम धाम || अ.१५, ओ.६||

जीवलोकातील जीवभूत | आहे माझाच अंश शाश्वत || परी तो होतो आकर्षित | प्रकृतिस्थित मनासहित सहा इंद्रियांस || अ.१५, ओ.७ ||

जीवभूत जेव्हा शरीर मिळवतो | किंवा शरीर सोडून जातो || तेव्हा मन आणि इंद्रियांस सोबत नेतो | जसा वायू गंधांस नेतो उगमापासून || अ.१५, ओ.८||

श्रोत्र, स्पर्शेंद्रिय आणि नयन | रसना, घ्राणेंद्रिय आणि मन || यांत करून अधिष्ठान | जीवभूत विषय उपभोगतो || अ.१५, ओ.९||

हा जीवभूत दिसत नाही मूढांना | तो दिसतो ज्ञानचक्षूंना || स्थितीत असताना, उपभोग घेताना | गुणांपाठी जाताना आणि शरीर सोडून जाताना || अ. १५, ओ.१०||

योगी प्रयत्नरत | पाहती अंतरातील जीवभूत ||नाही तो दिसत | आत्म्यास न जाणणाऱ्या बुद्धिहीनांस || अ.१५, ओ.११||

जे प्रकाशित करते जगत अखिल | ते तेज आदित्यातील || तसेच चंद्र आणि अग्नीतील | तेज माझेच जाण || अ.१५, ओ. १२||

भूमीत मी शिरून | माझ्या ओजाने करतो भूतांस धारण || औषधींचे करतो पोषण | होऊन सोम रसात्मक || अ.१५, ओ.१३||

मी वैश्वानर रूपात | प्राण्यांच्या देहात आश्रित ||प्राण आणि अपानाने युक्त | पचवितो चतुर्विध अन्नास || अ.१५, ओ.१४||

मी सर्वांच्या हृदयांत करतो वास | उपजवितो स्मृती, ज्ञान, विस्मृतीस || मी योग्य, वेदांनी जाणण्यास | वेदांचा कर्ता आणि वेद जाणणारा मीच || अ.१५, ओ.१५||

दोन पुरुष या लोकांत | त्यांना क्षर आणि अक्षर म्हणतात || सारी भूते क्षर आहेत | कूटस्थ आहे अक्षर || अ.१५, ओ.१६||

उत्तम पुरुष आहे याहून | जो ओळखला जातो परमात्मा म्हणून || त्रैलोक्यात शिरून करतो पोषण | तो अव्यय ईश्वर || अ.१५, ओ.१७||

अक्षरापलीकडे माझे स्थान | मी उत्तम अक्षराहून || मी ओळखला जातो पुरुषोत्तम म्हणून | लोकांत आणि वेदांत || अ.१५, ओ.१८||

मला जाणतो जो ज्ञानी | पुरुषोत्तम म्हणुनी || तो अनन्य होउनी | मला भजतो भारता || अ. १५, ओ.१९||

असे हे शास्त्र अतिगहन | अनघा, केले तुला कथन || ते जाणून बुद्धिमान | कृतकृत्त्य होवो भारता || अ.१५, ओ.२०||

असा हा श्रीमद्भगवद्गीता या उपनिषदातील ब्रह्मविद्यांतर्गत योगशास्त्रामधील श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्या संवादातील ‘पुरुषोत्तमयोग’ नावाचा पंधरावा अध्याय पूर्ण झाला

                 || श्रीकृष्णार्पणमस्तु ||

🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 🌺 

© Dr Hemant Junnarkar

All rights reserved